Alkalische fosfatase

Alkalische fosfatase is een enzym dat fosfaatgroepen van moleculen afknipt, en dat gebeurt op twee plekken die niets met elkaar te maken hebben. In de wand van de galwegen, waar het meehelpt bij de afvoer van gal, en in de osteoblasten, de cellen die nieuw bot aanmaken en daar mineralen in vastzetten. Wat er in je bloed rondgaat is de som van die twee, en het getal zelf zegt niet uit welke bron het komt. Daarom lees je ALP nooit alleen. Gamma-GT komt wel uit de galwegen en niet uit bot, dus hoog ALP met hoog gamma-GT is de galafvoer, en hoog ALP met normaal gamma-GT is bot. Bilirubine bevestigt de galkant als het meestijgt, en calcium, fosfaat en vitamine D vertellen wat er aan de botkant speelt. Tijdens de groei, in de laatste maanden van een zwangerschap en in de weken na een botbreuk is een hoog ALP normaal, want dan wordt er volop bot gemaakt. Op je uitslag staat ALP in U/L. Normaal is ongeveer 45 tot 115 U/L voor een man van 19 tot 50 jaar en 38 tot 98 U/L voor een vrouw, en op latere leeftijd schuift de band iets omhoog, omdat de botombouw toeneemt. Na een vette maaltijd stijgt ALP tijdelijk, vooral bij bloedgroep O en B, dus prik nuchter als je wilt vergelijken.

De reden dat ALP voor wie gezond wil blijven interessant is, zit aan de botkant. Bij een tekort aan vitamine D neemt je darm te weinig calcium op, en je botcellen gaan harder werken om het bot toch te mineraliseren; ALP loopt dan op terwijl de rest van je leverwaarden normaal is. Een licht verhoogd ALP met een normaal gamma-GT en een laag vitamine D is daarmee een van de manieren waarop een vitamine D-tekort zich verraadt voordat het in je botdichtheid te zien is. Daglicht, vette vis en een supplement in de winter brengen het terug. Na de overgang stijgt ALP ook, omdat de botombouw versnelt; dat is de fase waarin bot verloren gaat, en krachttraining, eiwit, calcium en vitamine D zijn de knoppen. De leverkant is een ander verhaal. Galstenen, een vernauwing of ontsteking van de galwegen, en sommige medicijnen laten ALP samen met gamma-GT stijgen, vaak met bilirubine erbij en pijn rechtsboven in de buik na een vette maaltijd. Dat is een beeld dat je herkent aan de combinatie en dat met beeldvorming van de galwegen wordt uitgezocht. Leververvetting en alcohol, de gewone redenen voor een hoog ALAT en gamma-GT, tillen ALP meestal maar weinig op. Een laag ALP is meestal niets. Het komt voor bij een tekort aan zink of magnesium, waar het enzym niet zonder kan, bij een trage schildklier, bij ondervoeding, en zelden bij een erfelijke aandoening waarbij het enzym ontbreekt. Bij wie eenzijdig eet of veel drinkt, is zink de eerste vraag.

Een hoog ALP betekent een galafvoer die hapert of botten die druk bezig zijn. Meestal ligt het aan het eerste en zelden aan het laatste: botombouw door groei, herstel van een breuk of de overgang; galstuwing; een zwangerschap; medicijnen; een tekort aan vitamine D; en zelden een botziekte zoals de ziekte van Paget of uitzaaiingen in bot. Gamma-GT is de scheidsrechter: stijgt het mee, dan zijn het de galwegen, blijft het normaal, dan is het bot. Bij de botkant zeggen vitamine D, calcium en fosfaat wat er speelt. Een laag ALP betekent meestal niets. Bij een tekort aan zink of magnesium, een trage schildklier of ondervoeding zit de waarde lager, en bij wie eenzijdig eet is zink de eerste vraag. ALP hoort altijd naast gamma-GT, en verder naast bilirubine aan de galkant en vitamine D, calcium en fosfaat aan de botkant. Prik nuchter, en vergelijk over de tijd bij hetzelfde lab.