Vitamine D

Vitamine D is eigenlijk een hormoon dat je lichaam zelf maakt. Als zonlicht met genoeg kracht op je huid valt, maakt die huid uit een cholesterolachtige stof vitamine D, die je lever omzet in de vorm die het lab meet en je nieren in de actieve vorm. Die actieve vorm laat je darm calcium en fosfaat opnemen, houdt je botten stevig en je spieren sterk, en doet mee in je afweer. Voeding, vette vis, eieren en verrijkte producten, levert maar een klein deel; de zon is de bron. Daar zit het probleem voor wie in Nederland woont. Boven de vijftigste breedtegraad staat de zon van oktober tot maart te laag om de huid iets te laten maken, en de voorraad die je in de zomer opbouwt, raakt in de loop van de winter op. De bloedwaarde is daardoor het laagst in maart en het hoogst in september, en dat verschil is groter dan het verschil tussen twee labs. Wie weinig buiten komt, een donkere huid heeft, bedekkende kleding draagt of zonnebrand smeert, maakt ook in de zomer minder aan; wie overgewicht heeft, bergt de vitamine op in vet waar ze niet uitkomt. Op je uitslag staat vitamine D in nmol/L, als 25-hydroxyvitamine D. Normaal is ongeveer 50 tot 130 nmol/L, waar de labs elkaar overlappen; onder de 30 nmol/L is er een echt tekort, en de landelijke streefwaarde is boven de 30 nmol/L onder de zeventig en boven de 50 nmol/L daarboven. Boven de 250 nmol/L wordt het te veel, en dat haal je alleen met supplementen.

Een tekort aan vitamine D is in Nederland de gewoonste van alle tekorten, en het geeft lang geen klachten. Bij een ernstig tekort verweken de botten, doen spieren en botten pijn en word je zwak in de bovenbenen; bij een mild tekort gebeurt er van buiten niets, maar haalt je lichaam calcium uit de botten om de bloedwaarde op peil te houden, en dat kost over de jaren botdichtheid. Voor ouderen telt daarbij de spierkracht: wie genoeg vitamine D heeft, valt minder en breekt minder. Daarom is het advies in Nederland eenvoudig, en het geldt zonder bloedtest: vrouwen vanaf vijftig, iedereen vanaf zeventig, wie een donkere huid heeft, bedekkende kleding draagt of weinig buiten komt, en zwangere vrouwen slikken dagelijks tien microgram, en boven de zeventig twintig. Wie daar niet onder valt en van april tot oktober regelmatig met onbedekte armen buiten is, komt de winter meestal door zonder tekort, al zit een groot deel van de bevolking aan het eind van de winter onder de 50 nmol/L. Voor wie sport of veel binnen werkt, is de bloedwaarde vooral een controle op de winter. Een waarde in september zegt hoe groot de voorraad is waarmee je de donkere maanden ingaat, en een waarde in maart of het is gelukt. Meer is niet beter: boven de 100 is er geen extra winst aangetoond, en hoge doses supplement kunnen het calcium in je bloed en je nieren in de problemen brengen.

Een lage waarde betekent een voorraad die op is, en de vraag is vooral wanneer je geprikt bent. Van vaak naar zelden: weinig buiten komen, want boven de vijftigste breedtegraad maakt de huid van oktober tot maart niets aan en de rest van het jaar alleen midden op de dag; een donkere huid, waarbij meer pigment het licht tegenhoudt en de aanmaak veel trager gaat; en bedekkende kleding of zonnebrand, die precies het licht blokkeren dat de aanmaak op gang brengt. Daarna komen overgewicht, waarbij de vitamine in vet wordt vastgehouden, een slechte opname in de darm bij coeliakie, de ziekte van Crohn of na een maagverkleining, en medicijnen zoals anti-epileptica en langdurig prednison. Onder de 30 nmol/L is er een echt tekort dat de botten raakt, en dat vul je aan. Een hoge waarde komt vrijwel altijd door te veel supplement, want je huid stopt zelf met aanmaken als de voorraad vol is en een pil doet dat niet. Boven de 250 nmol/L kan het calcium in je bloed stijgen, met dorst, veel plassen, misselijkheid en nierstenen als gevolg, en dan stop je met het supplement en laat je het calcium meten. Zeldzaam is sarcoïdose of een andere ziekte met granulomen, waarbij ontstoken weefsel vitamine D buiten de nier om activeert en het calcium stijgt bij een gewone bloedwaarde. Lees vitamine D altijd met de maand van de prik erbij, naast calcium en PTH, want een tekort laat het PTH stijgen en het calcium uit de botten halen, en naast ALP als je botpijn hebt. Bij een hoge waarde hoort calcium erbij.