ALAT

Je lever is een fabriek van een kilo of anderhalf die alles verwerkt wat uit je darm komt: suikers, vetten, eiwitten, alcohol, medicijnen. ALAT, alanine-aminotransferase, is een van de enzymen waarmee de levercellen dat doen, en het zit bijna uitsluitend in die cellen. Zolang ze heel zijn, blijft het binnen. Raken ze beschadigd, ontstoken of overvol met vet, dan lekt ALAT de bloedbaan in en stijgt de waarde. Daarom is ALAT geen maat voor hoe goed je lever werkt, maar voor of er cellen onder druk staan. Het is de gevoeligste van de gewone leverwaarden, en tegelijk de minst specifieke over de oorzaak. Leververvetting, alcohol, een virus, een medicijn en een zware training geven allemaal hetzelfde: een hoger getal. Het patroon met de andere leverwaarden wijst de weg. Stijgt ASAT sterker dan ALAT, dan zijn de spieren of alcohol waarschijnlijker; stijgt gamma-GT mee, dan is het de lever; stijgen ALP en bilirubine mee, dan zit het in de galafvoer. Op je uitslag staat ALAT in U/L. Normaal is tot ongeveer 45 U/L voor een man vanaf 19 jaar en tot 34 U/L voor een vrouw. Een gezonde lever zit ruim daaronder, en de waarde beweegt binnen weken mee met wat je eet, drinkt en doet.

ALAT is de waarde waaraan je leververvetting ziet voordat je er iets van merkt, en leververvetting is inmiddels de gewoonste leveraandoening in Nederland: bij ruwweg een op de vier volwassenen zit er vet in de lever dat er niet hoort. Het geeft geen klachten, jarenlang niet. Het gaat samen met buikvet, insulineresistentie, een hoog triglyceridengehalte en een lage HDL, en het is een voorbode van diabetes en hart- en vaatziekte. Een licht verhoogd ALAT bij iemand die verder gezond is, is negen van de tien keer dit, en het is volledig terug te draaien. Dat terugdraaien is precies waar ALAT zijn waarde heeft. Vet verdwijnt uit de lever bij gewichtsverlies, minder suiker en geraffineerde koolhydraten, minder alcohol en meer beweging, en ALAT zakt binnen weken mee. Een lever die weer schoon is, herstelt volledig. Wie een verhoogd ALAT ziet en drie maanden later een normaal, heeft iets bereikt dat je aan de buitenkant niet ziet maar dat jaren scheelt. Koffie helpt ook: twee tot drie koppen per dag gaan samen met minder leververvetting en minder littekenvorming. De andere redenen zijn de moeite van het uitsluiten waard. Alcohol tilt ALAT op, meestal samen met een hoger gamma-GT en een ASAT dat sterker stijgt dan ALAT. Medicijnen en supplementen doen het ook: paracetamol in hoge dosis, sommige antibiotica, statines in het begin, en kruidenpreparaten als groene-thee-extract en kava. Een virale hepatitis geeft meestal een forse stijging. En zeldzamer zijn ijzerstapeling, coeliakie en een auto-immuunontsteking van de lever, die met een paar extra waarden te herkennen zijn.

Een hoog ALAT betekent levercellen onder druk. Van vaak naar zelden: leververvetting, alcohol, medicijnen of supplementen, zware training in de dagen ervoor, en zelden een virale hepatitis, ijzerstapeling, coeliakie of een auto-immuunontsteking. Een licht verhoogde waarde, tot anderhalf keer de bovengrens, is bij iemand zonder klachten meestal leefstijl en zakt mee; een waarde van een paar keer de bovengrens hoort herhaald te worden; een waarde van tien keer de bovengrens of meer is een acuut beeld, meestal een virus of een medicijn, en dan telt de dag. Een laag ALAT betekent niets. Bij oudere mensen met weinig spiermassa of bij een tekort aan vitamine B6 zit de waarde wat lager, en dat is geen bevinding. Leg ALAT altijd naast ASAT, gamma-GT, ALP en bilirubine, en bij een verhoging naast je triglyceriden, HDL en nuchtere glucose, want die vertellen of het de vetstofwisseling is. Prik niet in de dagen na zware training, en vergelijk over de tijd bij hetzelfde lab.