Nuchtere glucose

Glucose is de suiker waar je cellen op draaien. Vrijwel elke koolhydraat die je eet, van brood tot fruit, eindigt als glucose in je bloed, en je lichaam houdt dat niveau binnen een smalle band: te laag en je hersenen komen brandstof tekort, te hoog en de suiker beschadigt langzaam je vaten. Insuline uit je alvleesklier is de regelaar. Het stuurt glucose je spieren, lever en vetweefsel in zodra er meer binnenkomt dan je op dat moment verbrandt. Nuchtere glucose meet dat niveau op het rustigste moment van de dag: na een nacht zonder eten, als je laatste maaltijd allang verwerkt is. Wat je dan ziet is niet je ontbijt, maar de stand waar je lichaam op terugvalt. Je lever maakt 's nachts zelf glucose aan om je hersenen draaiend te houden, en insuline houdt die aanmaak in toom. De nuchtere waarde laat zien hoe goed die twee in balans zijn. Op je uitslag staat één getal in mmol/L. Normaal is 4,0 tot 6,0 mmol/L, gemeten in bloed uit een ader, en vrijwel elk Nederlands lab hanteert dat bereik, hoogstens één stap ruimer aan een van beide kanten. Anders dan bij cholesterol is dit een gemeten bereik en geen streefwaarde: het is wat je aantreft bij gezonde mensen. Waar je binnen dat bereik zit, zegt meer dan of je erbinnen zit, en daarover gaat de rest van deze pagina.

Een bloedsuiker die jaren aan de hoge kant hangt, doet stille schade. Glucose hecht zich aan eiwitten in de wand van je bloedvaten en in je zenuwen, en dat maakt de kleine vaten van ogen en nieren op den duur lek en de grote vaten stijf. Je voelt daar niets van. Diabetes type 2 is het eindpunt van die weg, maar de schade begint al ver daarvoor, in de jaren waarin de bloedsuiker langzaam omhoog kruipt. Het lastige is dat nuchtere glucose het getal is dat als laatste beweegt. Insulineresistentie, de stofwisseling waarbij je spieren en lever steeds slechter naar insuline luisteren, begint jaren eerder. Je alvleesklier compenseert door meer insuline te maken, en zolang dat lukt blijft je nuchtere glucose keurig normaal. Pas als de alvleesklier het niet meer bijhoudt, schiet de waarde omhoog. Een waarde die tegen de 6,0 mmol/L aan zit, is dus niet hetzelfde als een waarde rond de 4,0 mmol/L, ook al zijn ze allebei normaal. Daarom is dit voor wie gezond wil blijven een waarde om jong te leren kennen en te volgen. De richting over de jaren, van de lage naar de hoge kant van normaal, is het vroegste signaal dat je uit dit getal kunt halen, en het is precies het signaal waar leefstijl het meeste mee doet. Wie op je dertigste weet waar je staat, heeft decennia om de richting te bepalen. De grenzen erboven zijn scherp. Tussen 6,1 en 6,9 mmol/L heet het gestoorde nuchtere glucose, de tussencategorie tussen normaal en diabetes. Vanaf 7,0 mmol/L nuchter geldt diabetes, mits een tweede meting op een andere dag hetzelfde laat zien; in Nederland wordt de diagnose op deze bepaling gesteld, niet op HbA1c. Een nuchtere waarde alleen mist wel ongeveer 30 procent van de mensen die al diabetes hebben, omdat bij hen vooral de bloedsuiker na de maaltijd te hoog is. HbA1c ernaast vangt dat deel op.

Een hoge nuchtere glucose komt bijna altijd uit het patroon van insulineresistentie: buikvet, weinig beweging, weinig spier, veel suiker en snelle koolhydraten, en de jaren waarin dat zich opstapelt. Slaaptekort en aanhoudende stress verhogen de ochtendwaarde ook, want stresshormonen zetten je lever aan tot glucose maken, en een infectie of een slechte nacht doet hetzelfde. Sommige medicijnen, prednison voorop, tillen de waarde op zolang je ze gebruikt. En een deel van de hoge waarden is gewoon te kort nuchter geweest: minder dan acht uur zonder eten, en je meet je late avondmaaltijd. Een lage nuchtere glucose is bij een gezond mens meestal geen probleem maar een gunstig teken: een gevoelige stofwisseling die met weinig insuline toe kan, zoals bij slanke mensen die veel bewegen. Onder de ondergrens komt zelden voor bij wie geen medicatie voor diabetes gebruikt. Vaker is een lage uitslag een kwestie van het buisje: rode bloedcellen blijven na de prik glucose verbruiken, en een monster dat te lang bleef staan meet lager dan wat er in je arm zat. Een laag getal zonder klachten als trillen, zweten of wazig zien is daarom geen reden tot zorg. De knoppen zijn die van de bloedsuiker als geheel, en ze werken hier iets trager dan bij triglyceriden. Afvallen rond de buik is de grootste: buikvet is de motor van insulineresistentie, en een paar kilo minder maakt je lever en spieren al gevoeliger. Dagelijks bewegen, met een wandeling na de maaltijd, want werkende spieren nemen glucose op zonder dat er insuline aan te pas komt. Krachttraining, omdat spier de grootste opslagplaats voor glucose is. Minder frisdrank, sap, snoep en witte koolhydraten, en meer vezels uit groente, peulvruchten en volkoren, die de opname vertragen. Genoeg slaap, want een korte nacht maakt je de volgende ochtend meetbaar insulineresistenter. Bij de meeste mensen zonder diabetes is dat de hele oplossing, en ook bij vastgestelde diabetes type 2 blijft het de basis waar medicatie zo nodig bij komt. Lees nuchtere glucose naast HbA1c, dat het gemiddelde over de afgelopen maanden geeft, en naast triglyceriden en HDL, die insulineresistentie vaak eerder verraden dan de suiker zelf. Wie het scherper wil weten, laat nuchtere insuline ernaast bepalen: die stijgt jaren voordat de glucose dat doet. En lees het als trend: dezelfde ochtend, dezelfde uren nuchter, een jaar later.