Wat is PCOS?
In een normale cyclus rijpt onder invloed van FSH één follikel uit, geeft die steeds meer oestradiol af, en zet een piek van LH de eisprong in gang. Bij PCOS stagneert die uitrijping: de eierstokken bevatten veel kleine follikels in ontwikkeling, maar geen enkele wordt dominant, waarschijnlijk onder invloed van androgenen, LH en insuline. Vrouwen met PCOS hebben daardoor een verhoogd LH bij een normaal FSH, en de meesten een verhoogd testosteron en andere androgenen zoals DHEA. Insuline speelt daarin een eigen rol. PCOS hangt samen met insulineresistentie, zoals bij diabetes type 2, en een hoog insuline verlaagt het SHBG, het eiwit dat testosteron bindt. Er circuleert dan meer vrij testosteron, en insuline stimuleert bovendien de aanmaak van androgenen in eierstokken en bijnieren. Dat is de reden dat een PCOS-beeld uit twee kanten wordt gelezen, de hormonen en de suiker- en vethuishouding ernaast, en de reden dat afvallen en bewegen bij overgewicht de hele keten laten kalmeren: minder insuline, meer SHBG, minder vrij testosteron, en vaker een eisprong. De precieze oorzaak is onbekend, aanleg speelt mee, en PCOS komt ook bij een normaal postuur voor. De diagnose vraagt minimaal 2 van 3 kenmerken: een uitblijvende of weinig frequente menstruatie, tekenen van te veel androgenen in huid of bloed, en polycysteuze eierstokken op de echo. Op de lange termijn hoort bij PCOS een hogere kans op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten, en dat is waar de suiker- en vetkant elke paar jaar voor gemeten wordt.
Welke bloedwaarden laten PCOS zien?
Elke waarde hieronder heeft een eigen pagina met de normaalwaarden van vier Nederlandse labs.
| Waarde | Wat het laat zien | Wijst hierop bij |
|---|---|---|
| Totaal testosteron | Bij de meeste vrouwen met PCOS verhoogd. Alleen te lezen naast het SHBG, en de bovengrens verschilt van 1,7 tot 2,6 nmol/L per lab. | hoog |
| SHBG | Daalt bij een hoog insuline, waardoor meer testosteron vrij circuleert. Stijgt juist bij de pil, wat het totaal vertekent. | laag |
| FAI (vrije androgeenindex) | Totaal testosteron gedeeld door SHBG: het werkzame deel in één getal. | hoog |
| Vrij testosteron | Dezelfde vraag, berekend uit totaal, SHBG en albumine. | hoog |
| LHbepalend | Verhoogd bij PCOS, terwijl het FSH normaal blijft. Alleen te beoordelen in de eerste cyclusdagen. | hoog |
| FSH | Normaal bij PCOS. Sterk verhoogd wijst juist op een vroegtijdige overgang, het beeld dat ernaast ligt. | afwijkend |
| Prolactine | Een hoog prolactine geeft ook cyclusstoornissen. Hoort erbij om die andere oorzaak uit te sluiten. | afwijkend |
| Oestradiol | Blijft bij anovulatie doorlopend aanwezig zonder progesteron; laag bij een vroegtijdige overgang. | afwijkend |
| Nuchtere glucose | De suikerkant: PCOS hangt samen met insulineresistentie zoals bij diabetes type 2. | hoog |
| HbA1c | Het gemiddelde van drie maanden, voor dezelfde vraag. | hoog |
| Triglyceriden | Stijgt als de lever te veel insuline ziet; vaak het vroegste spoor. | hoog |
| HDL cholesterol | Daalt in hetzelfde patroon. | laag |
Wat zijn de symptomen van PCOS?
Deze klachten zijn bij PCOS beschreven in richtlijnen en onderzoek. Geen ervan is er exclusief voor: dezelfde klachten passen bij tal van andere verklaringen, en een afwijkende waarde kan er ook zonder zijn.
PCOS kan lang onopgemerkt blijven. Overgewicht draagt bij aan het vermoeden, maar PCOS komt ook bij een normaal postuur voor, en de menstruatie is meestal te weinig frequent in plaats van helemaal weg. Zonder huidklachten en zonder aandacht voor de cyclus valt het dan vaak pas op bij een zwangerschapswens. Ook de suiker- en vetkant is jarenlang stil.
- Onregelmatige, weinig frequente of uitblijvende menstruatie (oligomenorroe of amenorroe)in de richtlijn
Bij de meeste vrouwen met PCOS gaat het om te weinig frequente menstruaties; langdurig uitblijven is volgens de NHG zeldzaam.
- Overbeharing in een mannelijk patroon (hirsutisme)in de richtlijn
Het beharingspatroon is familiair en etnisch bepaald. In de tweede lijn geldt een Ferriman-Gallwey-score onder 8 als normaal.
- Acnein de richtlijn
- Haaruitval in een mannelijk patroon (androgene alopecia)in de richtlijn
Ook beschreven bij ijzertekort.
Een klacht wijst niet één kant op, en een meting verklaart geen klacht: een bloedtest laat zien waar je waarden staan, de duiding en de diagnose horen bij je huisarts. De klachtenlijst volgt de NHG-Standaard Amenorroe.
Waardoor ontstaat PCOS?
Hormonaal
De eierstokken maken te veel androgenen, en dat zet de cyclus stil.
Insuline
Insulineresistentie voedt het hormonale beeld van twee kanten.
Gewicht en aanleg
De precieze oorzaak is onbekend en waarschijnlijk multifactorieel.
- Overgewicht, dat bijdraagt aan het vermoeden en de insulinekant versterkt
- PCOS komt ook bij een normaal postuur voor
Waarmee wordt PCOS verward?
Steeds met de ene waarde die de twee uit elkaar houdt.
Vroegtijdige overgang
Ook een uitblijvende menstruatie, maar met een sterk verhoogd FSH en een laag oestradiol: de NHG spreekt van een vroegtijdige overgang bij FSH boven 40 IE/L met oestradiol onder 100 pmol/L. Bij PCOS is het FSH normaal.
Onderscheidende waarde: FSH
Hyperprolactinemie
Een hoog prolactine, door medicatie of een prolactinoom, remt de cyclus ook. Het prolactine zelf beslist.
Onderscheidende waarde: Prolactine
Androgeenproducerende tumor
Hirsutisme dat in korte tijd ontstaat, met andere tekenen van vermannelijking en een sterk verhoogd testosteron. Zeldzaam, maar de reden dat de NHG op het tempo van de klachten let.
Onderscheidende waarde: Totaal testosteron
Trage schildklier
Ook cyclusstoornissen en gewichtstoename, via een ander hormoon. De TSH houdt de twee uit elkaar.
Onderscheidende waarde: TSH
Wat je aan PCOS doet
Richt je op het insuline, want dat is de schakel die je zelf in handen hebt. Bij overgewicht is 5 tot 10% afvallen de behandeling die het hele beeld verbetert: minder insuline tilt het SHBG op, drukt het vrije testosteron, brengt bij veel vrouwen de eisprong terug en maakt de huid rustiger. Eet met weinig snelle suikers, schrap frisdrank en vruchtensap, en eet eiwit, vezels en groente bij elke maaltijd; beweeg dagelijks en doe krachttraining, want spieren nemen glucose op zonder insuline. Slaap genoeg en houd je gewicht ook bij een normaal postuur stabiel, want ook dan drukt buikvet het SHBG. De pil regelt de cyclus, beschermt het baarmoederslijmvlies bij een uitblijvende menstruatie en verlaagt de androgenen, en is de eerste keus als er geen kinderwens is; bij overbeharing helpt ontharen naast de pil, en bij een kinderwens is een eisprong opwekken de weg zodra het gewicht op orde is. Metformine helpt bij een gestoorde glucose en soms bij de cyclus, en doet in de kern hetzelfde als afvallen. Stop met roken, want dat versterkt de vaatkant van het beeld. Laat elke paar jaar de nuchtere glucose, het HbA1c, de vetten en de bloeddruk meten, ook zonder klachten, want de suiker- en vetkant van PCOS is jarenlang stil en de kans op diabetes type 2 is verhoogd. Meet hormonen alleen als de vraag erom vraagt, in de eerste dagen van de cyclus en zonder pil, anders zegt het totaal weinig.
Vanaf welke LH noemt een lab het te hoog?
Dit is wat de vier grootste Nederlandse labs zelf publiceren, naast elkaar.
2,4 – 10,9U/l
Tussen 1,8 en 2,4 en tussen 10,9 en 12,6 verschilt het per lab, omdat elk lab zijn grenzen op zijn eigen methode en populatie legt. Boven 12,6 noemt elk lab het afwijkend.
Alle leeftijdsgroepen per lab
| Lab | Groep | Referentiewaarde |
|---|---|---|
| Unilabs(Saltro, Medlon, SHO, Atalmedial)2026 | Folliculaire fase (vanaf 14 jaar) | 1,8–11,8 U/l |
| Mid-cyclus (vanaf 14 jaar) | 7,6–89,1 U/l | |
| Luteale fase (vanaf 14 jaar) | 0,6–14,0 U/l | |
| Postmenopauzaal (vanaf 14 jaar) | 5,2–62,0 U/l | |
| Man vanaf 20 jaar | 0,6–12,1 U/l | |
| Certe2026 | Man (puberaal en postpuberaal) | 1,7–8,6 U/l |
| Vrouw folliculaire fase (dag 1–12) | 2,4–12,6 U/l | |
| Vrouw ovulatiepiek (dag 13–15) | 14–95,6 U/l | |
| Vrouw luteale fase (dag 16–28) | 1–11,4 U/l | |
| Vrouw postmenopauzaal | 7,7–58,5 U/l | |
| Clinical Diagnostics2026 | Man | 1,2–8,6 U/l |
| Vrouw folliculaire fase | 2,1–10,9 U/l | |
| Vrouw ovulatiepiek | 19,2–103,0 U/l | |
| Vrouw luteale fase | 1,2–12,9 U/l | |
| Vrouw postmenopauzaal | 10,9–58,6 U/l |
Zo laat je PCOS meten
- Nuchter
- Nuchter voor de suiker- en vetkant; de hormonen zelf niet. Wel telt de cyclusdag: LH, FSH en oestradiol horen in de eerste cyclusdagen gemeten te worden, progesteron in de tweede helft, en dat vraagt twee afnames.
- Materiaal
- Veneus bloed, afgenomen op een van onze priklocaties.
- Uitslag
- Uitslag binnen 24 uur na analyse, in de app.
- Verwijzing
- Geen verwijzing van de huisarts nodig.
- Welke test
- De uitgebreide meting (€229, losse test) meet de waarden op deze pagina.
- Waar prikken
- Prikken kan op 250+ locaties bij jou in de buurt, zonder verwijzing. Bekijk de locaties
Veelgestelde vragen
Wat zijn de symptomen van PCOS?
Een onregelmatige, weinig frequente of uitblijvende menstruatie, en tekenen van te veel androgenen: overbeharing in een mannelijk patroon, acne en haaruitval op het hoofd. Overgewicht draagt bij aan het vermoeden, maar PCOS komt ook bij een normaal postuur voor, en de suiker- en vetkant voel je niet. De diagnose vraagt minimaal 2 van 3 kenmerken, met polycysteuze eierstokken op de echo als derde.
Welke bloedwaarden horen bij PCOS?
Een verhoogd LH bij een normaal FSH, en bij de meeste vrouwen een verhoogd testosteron of andere androgenen. Het SHBG is vaak laag door insuline, waardoor meer testosteron vrij circuleert; de vrije androgeenindex vat dat samen. Daarnaast de suiker- en vetkant: nuchtere glucose, HbA1c, triglyceriden en HDL, omdat PCOS samenhangt met insulineresistentie en die kant jarenlang stil is. Meet de hormonen in de eerste dagen van de cyclus en zonder pil.
Waarom meet de huisarts geen testosteron bij PCOS?
Omdat het totaal weinig zegt zonder het SHBG erbij: de pil verhoogt het SHBG en daarmee het totaal, terwijl een laag SHBG een normaal totaal kan verbergen. Bovendien verschilt de bovengrens per rapport fors, voor een vrouw van 30 van 1,7 tot 2,6 nmol/L. De diagnose hangt daarom aan de cyclus, de huid en zo nodig de echo, en de hormonen worden gemeten waar de vraag erom vraagt, zoals bij een kinderwens.
Heeft PCOS met insulineresistentie te maken?
Ja, en dat is de schakel die je zelf in handen hebt. Een hoog insuline verlaagt het SHBG, zodat meer testosteron vrij circuleert, en stimuleert de aanmaak van androgenen in eierstokken en bijnieren. Daarom lees je bij PCOS ook de suiker- en vetwaarden mee, en daarom verbetert afvallen bij overgewicht het hele beeld: minder insuline, meer SHBG, minder vrij testosteron en vaker een eisprong. De kans op diabetes type 2 is op de lange termijn verhoogd.
Kun je PCOS hebben zonder overgewicht?
Ja. Overgewicht draagt bij aan het vermoeden, maar PCOS komt ook bij vrouwen met een normaal postuur voor, en de diagnose hangt aan de cyclus, de androgenen en de echo, niet aan het gewicht. Ook bij een normaal postuur speelt insuline vaak mee, en dan helpen dezelfde dingen: weinig snelle suikers, krachttraining en genoeg slaap. Overgewicht versterkt de insulinekant wel, en daarom weegt het in de aanpak mee.
Bronnen
- 1.NHG-Standaard Amenorroe. 2018. richtlijnen.nhg.org
- 2.Teede HJ et al., Recommendations from the 2023 international evidence-based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome, Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2023. doi.org
- 3.Rotterdam ESHRE/ASRM-Sponsored PCOS Consensus Workshop Group, Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to polycystic ovary syndrome, Human Reproduction. 2004. doi.org
Deze pagina legt uit wat een uitslag betekent. Het is geen diagnose en geen behandeladvies. Overleg bij klachten of een afwijkende waarde met je huisarts.
Lees meer over onze wetenschappelijke aanpak