Prolactine

Prolactine komt uit de hypofyse, de klier onder je hersenen die ook LH en FSH afgeeft. Zijn bekendste taak is de melkproductie na een bevalling: tijdens de zwangerschap loopt het op, en zolang een baby drinkt, blijft het hoog. Tegelijk zet het de cyclus stil, en dat is geen bijwerking maar de bedoeling: een hoog prolactine remt de afgifte van LH en FSH, zodat de eierstokken rusten zolang er gezoogd wordt. Die rem is ook de reden dat prolactine buiten de borstvoeding gemeten wordt. Een prolactine dat te hoog staat zonder zwangerschap of borstvoeding, doet hetzelfde: bij vrouwen wordt de cyclus onregelmatig of blijft hij weg, soms met melkafscheiding, bij mannen dalen LH en testosteron, met minder zin en soms borstvorming als gevolg. Prolactine is daarom een van de eerste waarden die bekeken worden bij een uitblijvende cyclus, een onverklaard laag testosteron of weinig zin. Op je uitslag staat prolactine in mIU/L, bij sommige labs geschreven als mE/l of, duizend keer kleiner, in U/l; het is dezelfde grootheid. Het bereik ligt bij vrouwen iets hoger dan bij mannen, doordat oestrogeen de aanmaak aanjaagt, en het daalt bij vrouwen na de overgang. Normaal is bij mannen 86 tot 278 mIU/L en bij vrouwen tot 50 jaar 105 tot 496 mIU/L, waar de labs elkaar overlappen.

Prolactine is een hormoon dat op de dag zelf beweegt. Het stijgt tijdens de slaap en is in de eerste uren na het wakker worden nog hoog, het stijgt door stress, pijn, inspanning en seks, door een maaltijd, en zelfs door de prik zelf. Een licht verhoogde waarde is daarom meestal een moment en geen niveau, en wordt eerst in rust herhaald: 's ochtends, een paar uur na het opstaan, uitgerust, en niet na sporten of seks. Blijft het verhoogd, dan zijn er drie gewone verklaringen. De eerste zijn medicijnen: middelen tegen misselijkheid als metoclopramide en domperidon, veel antipsychotica en sommige antidepressiva blokkeren dopamine, de rem op prolactine, en tillen het fors op. De tweede is een traag werkende schildklier, want het hormoon dat de schildklier aanjaagt, jaagt ook prolactine aan; TSH laat het zien. De derde is een prolactinoom, een goedaardig knobbeltje in de hypofyse dat prolactine maakt. Dat klinkt ernstiger dan het is: het is de meest voorkomende hypofysetumor, bijna altijd goedaardig, en meestal met tabletten te behandelen die het prolactine en het knobbeltje samen laten krimpen. Er is nog een vierde, onschuldige verklaring: macroprolactine, een grote vorm van het hormoon die in de meting meetelt maar niets doet. Het is na te bepalen, en bij een verhoogd prolactine zonder klachten is dat de eerste vraag. Leefstijl is bij prolactine geen grote knop, op twee dingen na: slaap en stress. Wie structureel te weinig slaapt of onder aanhoudende stress staat, meet hogere waarden, en dat werkt door in de cyclus en de zin. Verder is prolactine vooral een waarde om goed te meten en goed te lezen.

Een verhoogd prolactine begint bij de vraag hoe de meting verliep: kort na het wakker worden, na inspanning, seks, een maaltijd of een stressvolle prik, dan is een herhaling in rust de eerste stap. Blijft het licht tot matig verhoogd, dan zijn medicijnen die dopamine blokkeren, een trage schildklier, zwangerschap en macroprolactine de gewone verklaringen, in die volgorde. Een sterk verhoogde waarde, een veelvoud van het bereik, past bij een prolactinoom, en dan hoort er een MRI van de hypofyse bij. Bij vrouwen komt een uitblijvende cyclus of melkafscheiding erbij, bij mannen een laag testosteron. Een laag prolactine betekent vrijwel nooit iets. Het komt voor bij medicijnen die dopamine nabootsen, zoals middelen tegen de ziekte van Parkinson en de tabletten tegen een prolactinoom, en heel zelden bij een hypofyse die in zijn geheel te weinig maakt; dan wijken ook andere hypofysehormonen af. Wat je zelf kunt doen, is de meting zuiver maken en de knoppen kennen die er zijn: genoeg slaap, minder aanhoudende stress, en bij een verhoogde waarde nagaan welke medicijnen je gebruikt, want daar zit de gewoonste omkeerbare oorzaak. Een prolactinoom of een trage schildklier zijn goed behandelbaar, en de cyclus en het testosteron komen dan terug. Lees prolactine naast LH en FSH, de hormonen die het onderdrukt, naast oestradiol of testosteron, het gevolg daarvan, en naast TSH, want een trage schildklier verhoogt het. Vergelijk over de tijd in dezelfde eenheid en bij hetzelfde lab.