FSH

FSH, follikelstimulerend hormoon, is het signaal waarmee je hersenen de eierstokken aan het werk zetten. De hypofyse, een klier onder je hersenen, geeft het af aan het begin van elke cyclus; het laat een groepje eiblaasjes rijpen, en het winnende blaasje maakt oestradiol. Zodra dat oestradiol stijgt, geeft de hypofyse minder FSH: een thermostaat die zichzelf terugregelt. Bij mannen stuurt FSH de aanmaak van zaadcellen in de teelballen aan. Die thermostaat is de sleutel tot het lezen van FSH. Reageren de eierstokken goed, dan is er weinig FSH nodig en blijft het getal laag. Reageren ze minder, omdat de voorraad eiblaasjes slinkt, dan moet de hypofyse harder trekken en stijgt FSH, jaren voordat de menstruatie ophoudt. Een hoog FSH is dus geen hormoon dat te veel is, maar hersenen die harder moeten roepen. Op je uitslag staat FSH in U/l, soms geschreven als E/l, en dat is dezelfde eenheid. Bij vrouwen staat er een bereik per cyclusfase, met de band voor na de overgang apart, en die begint boven het plafond van elke cyclusfase. Bij mannen is er één bereik.

FSH beantwoordt bij vrouwen twee vragen. De eerste: hoe reageren de eierstokken nog? Een FSH aan het begin van de cyclus dat over de jaren oploopt, laat zien dat de voorraad eiblaasjes slinkt, en na de overgang staat het blijvend hoog. De tweede: als de cyclus uitblijft, ligt dat aan de eierstokken of aan de aansturing? Een hoog FSH bij een laag oestradiol wijst naar de eierstokken; een laag of normaal FSH bij een laag oestradiol wijst naar de hersenen, en dat is bij jonge, sportieve vrouwen bijna altijd energietekort, overtraining, gewichtsverlies of stress. Dat tweede is voor wie gezond wil blijven het belangrijkst. Een uitblijvende cyclus bij een vrouw die veel traint of weinig eet, is geen fitheid maar een lichaam dat de voortplanting tijdelijk uitzet om energie te sparen, en het bot betaalt daarvoor. FSH en LH laag, oestradiol laag: dat is het patroon, en het is omkeerbaar met eten, rust en tijd. Voor het vaststellen van de overgang is FSH minder geschikt dan het lijkt. In de jaren ervoor schommelt het per cyclus, hoog in de ene maand en normaal in de volgende, dus één meting zegt weinig. De overgang wordt vastgesteld op leeftijd, klachten en het uitblijven van de menstruatie, en de huisarts meet er in de regel geen FSH voor. Wie de pil gebruikt, meet bovendien een onderdrukt FSH. Bij mannen zegt een hoog FSH dat de teelballen minder zaadcellen maken, en dat is een vraag bij een kinderwens; een laag FSH samen met een laag LH hoort bij anabole steroïden, die de hypofyse stilzetten.

Een hoog FSH betekent bij vrouwen dat de hypofyse harder aan de eierstokken trekt: na de overgang blijvend, in de jaren ervoor schommelend, en bij een vroegtijdig stoppen van de eierstokken al voor het veertigste jaar. Rond de eisprong is FSH tijdelijk hoger dan in de fasen ernaast; dat is het ritme, geen bevinding. Bij mannen hoort een hoog FSH bij teelballen die minder zaadcellen maken, na een ontsteking, na chemotherapie of door een aangeboren oorzaak. Een laag FSH is in de tweede helft van de cyclus het gewone beeld, en met de pil de bedoeling. Daarbuiten, samen met een laag oestradiol en een uitblijvende cyclus, wijst het naar de aansturing: energietekort, overtraining, snel afvallen of stress, en zelden een probleem van de hypofyse zelf. Bij mannen die anabole steroïden gebruiken, valt FSH samen met LH stil, en daarmee de eigen zaadcelproductie. Bij een laag FSH door energietekort is de knop de balans zelf: genoeg eten voor wat je verbrandt, vooral koolhydraten en vet, minder trainingsuren of meer rust ertussen, meer slaap, en geen crashdieet. De cyclus komt meestal binnen maanden terug, en FSH en oestradiol herstellen mee. Een hoog FSH is niet met leefstijl te verlagen: het is de eierstok die minder reageert, en dat is niet terug te draaien. Wat dan wel telt is wat je met de jaren erna doet: krachttraining, calcium en vitamine D voor het bot, en de gewone leefstijl voor je vaten. Bij een kinderwens en een hoog FSH is tijd de factor die telt, en dat hoort bij een gesprek met een arts. Lees FSH naast LH, dat uit dezelfde klier komt en meestal in dezelfde prik zit, naast oestradiol, dat het antwoord van de eierstokken is, en bij vrouwen naast de cyclusdag. Aan het begin van de cyclus, dag 2 tot 5, is de waarde het best te vergelijken.