Progesteron

Progesteron is het hormoon van de tweede helft van je cyclus. Na de eisprong verandert het lege eiblaasje in het gele lichaam, en dat maakt een dag of tien tot twaalf lang progesteron. Het hormoon maakt het baarmoederslijmvlies klaar voor een bevruchte eicel, verhoogt je lichaamstemperatuur een paar tienden van een graad en maakt je wat slaperiger en rustiger. Komt er geen zwangerschap, dan valt het gele lichaam uiteen, zakt progesteron weg en begint de menstruatie. Dat maakt progesteron de eerlijkste getuige van de eisprong. Oestradiol kan stijgen zonder dat er een eisprong volgt; progesteron stijgt alleen als hij geweest is. Een meting ongeveer een week na de vermoedelijke eisprong, bij een cyclus van vier weken rond dag 21, beantwoordt daarom één vraag heel precies: is er deze cyclus een eisprong geweest? Op je uitslag staat progesteron in nmol/L, en bij vrouwen met een bereik per fase: bijna nul in de eerste helft en na de overgang, een veelvoud hoger in de tweede helft. In de zwangerschap loopt het verder op, want dan neemt de placenta de aanmaak over. Bij mannen is het een bijproduct van de bijnieren en de teelballen, laag en zelden de moeite van het meten waard.

Voor wie gezond wil blijven zegt progesteron één ding dat geen andere waarde zegt: of je cyclus een eisprong heeft. Een cyclus kan regelmatig lijken en toch zonder eisprong verlopen, en dat is een van de eerste dingen die gebeuren bij te weinig eten voor wat je verbrandt, veel trainen, snel afvallen of aanhoudende stress. De menstruatie blijft dan soms gewoon komen, maar de eisprong en het progesteron erachter blijven uit. Ook bij PCOS blijft de eisprong vaak achterwege. Dat is meer dan een vruchtbaarheidsvraag. Een cyclus met eisprong betekent maandenlang oestradiol én progesteron, en die twee samen beschermen bot en vaten en houden slaap en stemming in balans. Vrouwen die jarenlang zonder eisprong menstrueren, missen het progesteron zonder het te merken, en bouwen minder bot op dan ze zouden kunnen. Bij een kinderwens is de vraag directer: is er een eisprong, en is het gele lichaam sterk genoeg? Een progesteron in de tweede helft dat in het luteale bereik valt, bevestigt allebei. Blijft het laag, dan is de vraag waarom, en dat begint bijna altijd bij timing: te vroeg of te laat geprikt, of een cyclus die langer is dan gedacht. Na de overgang is progesteron laag, en dat is de reden dat wie dan oestrogeen gebruikt als hormoontherapie meestal ook progesteron krijgt: het beschermt het baarmoederslijmvlies tegen oestrogeen alleen.

Een hoog progesteron is bij vrouwen bijna altijd het gewone beeld van de tweede helft van de cyclus: na de eisprong hoort de waarde een veelvoud hoger te zijn dan ervoor, en een waarde uit die dagen naast het bereik van de eerste helft leggen maakt een normale stand tot een afwijking. In de zwangerschap loopt het verder op. Echt te hoog komt buiten die twee zelden voor, en dan gaat het om progesteron van buiten, uit capsules of zetpillen bij een vruchtbaarheidsbehandeling of hormoontherapie, of om een zeldzame bijnieraandoening. Een laag progesteron is in de eerste helft van de cyclus en na de overgang het ritme zelf. In de tweede helft is het het signaal: dan is er geen eisprong geweest, of te kort geleden, of het gele lichaam maakt te weinig. De gewone oorzaken daarvan zijn timing, een cyclus zonder eisprong door energietekort, overtraining, gewichtsverlies of stress, PCOS, en de jaren voor de overgang, waarin cycli steeds vaker zonder eisprong verlopen. De pil onderdrukt de eisprong en dus het eigen progesteron; dat lage getal is dan de bedoeling. De knop bij een cyclus zonder eisprong is zelden het hormoon zelf en bijna altijd de energiebalans: genoeg eten voor wat je traint, met voldoende koolhydraten en vet, minder trainingsuren of meer rust ertussen, meer slaap, en geleidelijk in plaats van snel afvallen. Reken op maanden. Bij PCOS werken afvallen rond de buik en minder suiker en snelle koolhydraten, want insulineresistentie zit daar onder de uitblijvende eisprong. Progesteron als medicijn is er voor wie zwanger wil worden na een bevestigd tekort en voor wie hormoontherapie gebruikt, en dat hoort bij een arts. Lees progesteron naast de cyclusdag, altijd. Daarna naast oestradiol, dat de eerste helft draagt, LH, dat de piek vlak voor de eisprong laat zien, en bij een uitblijvende cyclus naast FSH. Eén meting op de verkeerde dag zegt niets; één meting op de goede dag zegt precies één ding.