Vrij testosteron

Van al het testosteron in je bloed zit het grootste deel vast aan eiwit: strak aan SHBG en losjes aan albumine. Alleen het deel dat vrij rondgaat, een paar procent, kan de cel in en zijn werk doen in spier, bot, hersenen en huid. Vrij testosteron is dat deel. Het wordt niet apart gemeten; een directe meting bestaat wel maar is bewerkelijk en zelden nodig. In plaats daarvan wordt het uitgerekend met een formule uit drie waarden die je al hebt: totaal testosteron, SHBG en albumine, op basis van hoe sterk testosteron aan elk van die twee eiwitten bindt. De uitkomst is een schatting, en een goede, zolang de invoer klopt. Op je uitslag staat vrij testosteron in pmol/L, dus in een duizend keer kleinere eenheid dan het totaal. Normaal is bij een man van 20 tot 50 jaar 210 tot 619 pmol/L en bij een vrouw van dezelfde leeftijd 3 tot 26 pmol/L, waar de labs elkaar overlappen; het bereik daalt met de leeftijd, en het geldt net als het totaal voor een ochtendwaarde.

Het totaal testosteron is meestal genoeg. Vrij testosteron wordt interessant zodra het SHBG afwijkt, en dat is vaker dan je denkt. Bij een man met buikvet is het SHBG laag, waardoor een laag totaal testosteron toch een redelijk vrij deel oplevert; bij een oudere man of een man met een snelle schildklier is het SHBG hoog, waardoor een normaal totaal toch te weinig vrij laat. In beide gevallen past het vrije testosteron beter bij hoe iemand zich voelt dan het totaal. Bij vrouwen is vrij testosteron het betere androgeengetal. Bij PCOS is het SHBG laag door insulineresistentie, en dan is het vrije testosteron verhoogd terwijl het totaal nog normaal oogt; overbeharing, acne en een onregelmatige cyclus passen bij dat vrije deel. Met de pil gebeurt het omgekeerde: het SHBG stijgt sterk en het vrije testosteron daalt, wat de huid vaak goed doet en de zin soms niet. Voor wie gezond wil blijven zit de winst in de combinatie. Afvallen rond de buik verhoogt bij een man het totaal én het SHBG, en verdeelt het vrije deel daardoor gezonder; bij een vrouw met PCOS verlaagt dezelfde verandering het vrije testosteron via een stijgend SHBG. Het vrije getal is dus de waarde waarin je de leefstijlverandering het eerlijkst terugziet.

Een laag vrij testosteron heeft twee routes: een laag totaal, of een hoog SHBG. De eerste route zijn de oorzaken van een laag testosteron zelf: te laat geprikt, buikvet, slaaptekort, stress, alcohol, overtraining, de leeftijd, en medicijnen als opioïden en prednison. De tweede route is een SHBG dat stijgt door de leeftijd, de pil, een snelle schildklier of te weinig eten. Staan totaal en SHBG ernaast, dan zie je welke van de twee het vrije deel stuurt, en dat bepaalt de knop. Een hoog vrij testosteron is bij mannen meestal testosteron van buiten. Bij vrouwen is het meestal PCOS: een normaal of licht verhoogd totaal met een laag SHBG, en insulineresistentie eronder. Een sterk verhoogde waarde, een veelvoud van het bereik, is zeldzaam en vraagt onderzoek van eierstokken en bijnieren. De knoppen zijn die van totaal testosteron en SHBG samen: afvallen rond de buik, krachttraining, zeven tot acht uur slaap, minder alcohol, minder suiker en snelle koolhydraten, en genoeg eten voor wat je traint. Bij mannen tilt dat het totaal op en normaliseert het het SHBG; bij vrouwen met PCOS laat dezelfde verandering het SHBG stijgen en het vrije testosteron dalen. Reken op drie tot zes maanden. Lees vrij testosteron nooit los van de getallen waaruit het volgt. Een afwijkend albumine, bij ernstige ziekte of ondervoeding, werkt in de uitkomst door. En houd bij het vergelijken over de tijd hetzelfde lab aan, want de formule en het bereik verschillen per lab.