Totaal testosteron

Testosteron is het belangrijkste mannelijke geslachtshormoon, maar het is er bij iedereen. Bij mannen maken de teelballen het, aangestuurd door LH uit de hypofyse; bij vrouwen komt een tiende tot een twintigste van die hoeveelheid uit de eierstokken en de bijnieren. Het bouwt spier en bot, stuurt zin, energie en drive, houdt de aanmaak van rode bloedcellen op peil en bepaalt bij mannen de zaadcelproductie mee. Het meeste testosteron in je bloed reist gebonden aan eiwit: strak aan SHBG en losjes aan albumine. Alleen het vrije deel, een paar procent, kan de cel in en zijn werk doen. Totaal testosteron telt alles bij elkaar op, gebonden en vrij. Dat is de standaardmeting en meestal genoeg, maar bij een hoog of laag SHBG verschuift het werkzame deel zonder dat het totaal beweegt, en dan hoort SHBG erbij. Op je uitslag staat testosteron in nmol/L, met een bereik voor mannen en een voor vrouwen die elkaar niet raken: waar de labs elkaar overlappen loopt het bij een man van 20 tot 50 jaar van 9,0 tot 27,3 nmol/L en bij een vrouw van dezelfde leeftijd van 0,3 tot 1,7 nmol/L. Het bereik daalt iets met de leeftijd, en het hangt af van het tijdstip: testosteron is 's ochtends het hoogst en 's middags een kwart lager, dus prik voor tien uur.

Voor mannen is testosteron een van de eerlijkste leefstijlwaarden op de uitslag. Het daalt met buikvet, want vetweefsel zet testosteron om in oestradiol en insulineresistentie drukt de aanmaak. Het daalt met slaaptekort, want het meeste testosteron wordt tijdens de slaap gemaakt; een week van korte nachten scheelt al een merkbaar deel. Het daalt met aanhoudende stress, met veel alcohol, met overtraining en te weinig eten, en met slaapapneu. En het daalt langzaam met de leeftijd, ongeveer een procent per jaar vanaf een jaar of dertig, al is dat bij fitte mannen veel minder dan gedacht. Dat maakt een laag testosteron bij een man van veertig meestal geen kwestie van een hormoon dat op is, maar van een lichaam dat het niet maakt omdat de omstandigheden er niet naar zijn. Weinig zin, weinig energie, minder spier en meer buik zijn de klachten, en ze versterken elkaar: minder testosteron geeft meer buikvet, en meer buikvet geeft minder testosteron. Wie die cirkel doorbreekt, met afvallen, krachttraining en slaap, ziet het getal meestal terugkomen. Bij vrouwen speelt testosteron een andere rol: het draagt zin, energie en spier, en het meest voorkomende probleem is te veel in plaats van te weinig. Een verhoogd testosteron bij een vrouw hoort meestal bij PCOS, met een onregelmatige cyclus, overbeharing en acne, en ook daar zit insulineresistentie onder. Testosteron als medicijn is er voor mannen met een blijvend laag testosteron op twee ochtenden én klachten, nadat LH heeft laten zien waar het aan ligt. Het is geen middel tegen moeheid of ouder worden: het zet de eigen aanmaak stil, remt de vruchtbaarheid en verdikt het bloed, en bij de meeste mannen met een matig laag getal werkt leefstijl beter en zonder die prijs.

Een laag testosteron bij een man is in volgorde van hoe vaak het voorkomt: te laat op de dag of na een korte nacht geprikt, buikvet en insulineresistentie, slaaptekort of slaapapneu, aanhoudende stress, veel alcohol, overtraining of te weinig eten, en de leeftijd. Daarnaast medicijnen: opioïden, prednison en anabole steroïden, die de eigen aanmaak stilzetten. Zelden zijn het de teelballen zelf of de hypofyse, en LH houdt die twee uit elkaar: een hoog LH bij een laag testosteron zijn de teelballen, een laag of normaal LH is de aansturing, en dat is bijna altijd het omkeerbare deel. Een hoog testosteron is bij mannen zelden een probleem en meestal testosteron van buiten, uit een gel, injectie of anabole steroïden. Bij vrouwen is een verhoogde waarde meestal PCOS; een sterk verhoogde waarde, een veelvoud van het bereik, is zeldzaam en vraagt onderzoek van eierstokken en bijnieren. Een laag testosteron bij vrouwen wordt zelden gemeten en zelden behandeld: de pil verlaagt het via SHBG, en dat is dan de bedoeling. De knoppen zijn bij mannen sterk en concreet. Afvallen rond de buik is de grootste, en tien procent gewichtsverlies tilt testosteron bij een man met overgewicht al merkbaar op. Krachttraining, want spier vraagt en maakt testosteron, en zware oefeningen met grote spiergroepen werken het best. Zeven tot acht uur slaap, en een slaapapneu laten behandelen als die er is. Minder alcohol, en genoeg eten voor wat je traint: een energietekort zet de aansturing stil. Bij vrouwen met PCOS werken afvallen en minder suiker en snelle koolhydraten op dezelfde manier, via de insulineresistentie eronder. Lees testosteron nooit los. SHBG laat zien hoeveel van het totaal vrij is; bij een dik of ouder wordend lichaam vertelt het totaal maar de helft. LH laat zien waar een lage waarde vandaan komt. Bij mannen hoort oestradiol ernaast als er buikvet is, bij vrouwen de cyclusdag. En herhaal een lage waarde op een tweede ochtend voordat je er iets uit afleidt.