Cortisol

Je bijnieren, twee kleine klieren boven je nieren, maken cortisol op bevel van je hersenen, in een ritme dat door de klok wordt gestuurd. In de laatste uren van de nacht loopt de aanmaak op, in het halfuur na het wakker worden piekt hij, en daarna zakt hij in de loop van de dag tot een kwart van de ochtendwaarde rond middernacht. Dat ritme is het onderwerp zelf: cortisol maakt suiker en vet vrij, houdt je bloeddruk en je bloedsuiker op peil, dempt ontsteking en zet je lichaam klaar om te handelen. Het is het hormoon waarmee je opstaat, en het hormoon dat bij een infectie, een operatie of een schrik binnen minuten omhoog schiet. Daarom kan een enkele waarde niet zeggen of je gestrest bent. Cortisol beweegt met het uur, met slaap, met een maaltijd, met inspanning en met de prik zelf, en de labs bouwen dat ritme in hun banden in: de ochtendband begint ongeveer twee keer zo hoog als de namiddagband. Een waarde die 's ochtends normaal is, valt 's middags boven de band, en andersom. Wat een cortisolwaarde wel kan, is laten zien of de bijnieren te weinig maken, wat een tekort geeft aan de ochtendpiek, of veel te veel, wat het ritme wist. Op je uitslag staat cortisol in nmol/L, met het tijdstip erbij. Normaal is 's ochtends tussen 06.00 en 10.00 uur ongeveer 172 tot 497 nmol/L en in de namiddag tussen 16.00 en 20.00 uur 80 tot 286 nmol/L, waar de labs elkaar overlappen. Eén van de vier rapporteert in µmol/L; omgerekend zijn de getallen hetzelfde.

De meeste mensen die cortisol laten meten, willen weten of hun stress meetbaar is geworden. Dat is precies wat deze waarde niet kan. Er bestaat geen bloedwaarde voor overspannen zijn of burn-out, geen lab publiceert er een grens voor, en een cortisol in de band sluit uitputting niet uit terwijl een waarde erbuiten haar niet bewijst. Wie chronisch onder druk staat, heeft vaak een plattere curve, een minder hoge ochtendpiek en een avond die niet meer zakt, maar dat zie je alleen met meerdere metingen over de dag, meestal in speeksel, en zelfs dan is het een patroon en geen diagnose. Waar de waarde wel voor dient, is de bijnier zelf. Een bijnier die te weinig maakt, geeft moeheid, misselijkheid, gewichtsverlies, lage bloeddruk, zin in zout en een bruine huid, en dan is de ochtendwaarde laag terwijl ze juist hoog hoort te zijn. Dat is de ziekte van Addison, zeldzaam maar gevaarlijk, en de gewoonste reden dat het gebeurt is een prednisonkuur die net is gestopt, waarna de bijnieren weken nodig hebben om weer op gang te komen. Een bijnier die veel te veel maakt, geeft een rond gezicht, buikvet met dunne armen en benen, paarse striemen, een hoge bloeddruk en een hoge bloedsuiker, en dan blijft de avondwaarde hoog. Dat is het syndroom van Cushing, en de eerste test daarvoor is niet een ochtendwaarde maar een avondwaarde of een test na een tablet dexamethason. Voor wie gezond is, is cortisol vooral een waarde om te begrijpen in plaats van te meten. Het ritme is de knop: licht in de ochtend, een vaste tijd van opstaan, geen schermen laat op de avond, en slaap die lang genoeg duurt houden de piek scherp en de avond laag. Dat is wat je voelt als energie in de ochtend en rust in de avond.

Een lage waarde hoort bij het einde van de dag: cortisol zakt in de loop van de dag tot een kwart van de ochtendwaarde, en een lage namiddagwaarde is geen bevinding maar het ritme zelf. Een lage ochtendwaarde is wat telt. De gewoonste reden is een prednisonkuur of een andere steroïde, ook een inhalator of een zalf, die kort ervoor is gestopt: de bijnieren zijn dan nog stil en hebben weken nodig om weer op gang te komen. Zeldzaam is de ziekte van Addison, waarbij de bijnieren zelf uitvallen, of een hypofyse die het bevel niet meer geeft; een lage ochtendwaarde met klachten van moeheid, misselijkheid, lage bloeddruk en zin in zout hoort dezelfde week onderzocht te worden met een stimulatietest. Een hoge waarde is eerst een vraag over het tijdstip en de omstandigheden. Een ochtendwaarde naast de namiddagband leggen maakt van het ritme een afwijking. Een prik na een slechte nacht, een zware training, een infectie, een schrik of angst voor de naald tilt de waarde op, en dat is cortisol dat zijn werk doet. De pil en een zwangerschap tillen het totaal op doordat er meer bindingseiwit is, zonder dat er meer werkzaam cortisol is. Prednisolon en prednison worden door de test soms voor cortisol aangezien en geven een vals hoge uitslag. Een echt te hoog cortisol, het syndroom van Cushing, is zeldzaam en valt op door het beeld eromheen; de avondwaarde die niet zakt, is dan de aanwijzing. Lees cortisol altijd met het tijdstip erbij, en naast DHEA-S, dat uit dezelfde bijnieren komt maar niet met de klok meebeweegt; samen laten ze zien wat ritme is en wat voorraad. Natrium, kalium en glucose laten zien of een lage of hoge waarde al doorwerkt.