DHEA-S

Naast cortisol maken je bijnieren een tweede hormoon: DHEA, een bouwsteen waaruit je lichaam in de weefsels testosteron en oestrogeen kan maken. Het grootste deel wordt in de bijnier zelf voorzien van een sulfaatgroep, waardoor het langer in het bloed blijft en de waarde over de dag stabiel is. Dat is DHEA-S, en het is bij mannen en vrouwen het hormoon dat in de grootste hoeveelheid in het bloed rondgaat. Bij vrouwen is het na de overgang de belangrijkste bron van testosteron; bij mannen levert het naast de teelballen een klein deel. De aanmaak begint rond het zevende jaar, piekt tussen het twintigste en dertigste jaar en zakt daarna gestaag, tot ongeveer een vijfde van de piek rond het zeventigste. Die daling is het onderwerp van de meeste vragen over DHEA-S, en ze is gewoon: alle labs verlagen hun band met de leeftijd, en vrouwen zitten op elke leeftijd lager dan mannen. Een waarde die bij een man van 70 jaar boven de band uitkomt, valt bij een man van 30 jaar midden in het normale gebied. Anders dan cortisol beweegt DHEA-S niet met het uur, dus het tijdstip van de prik maakt weinig uit; prednison en andere steroïden drukken het wel, omdat ze het bevel van de hersenen aan de bijnier stilleggen. Op je uitslag staat DHEA-S in µmol/l, en de band hoort bij je leeftijd en geslacht. Waar de banden elkaar overlappen loopt hij voor een man van 30 jaar van 4,1 tot 10,19 µmol/l, van 50 jaar van 1,9 tot 8,4 µmol/l en van 70 jaar van 1,1 tot 5,4 µmol/l; voor een vrouw van 30 jaar van 1,6 tot 6,2 µmol/l, van 50 jaar van 0,95 tot 4,6 µmol/l en van 70 jaar van 1,7 tot 2,4 µmol/l.

DHEA-S is de waarde die zegt waar overtollig mannelijk hormoon bij een vrouw vandaan komt. Bij overbeharing, acne, een onregelmatige cyclus of haaruitval op het hoofd zijn er twee bronnen: de eierstokken, die vooral testosteron maken, en de bijnieren, die vooral DHEA-S maken. Een hoog DHEA-S wijst naar de bijnieren. Bij PCOS is het bij een op de drie vrouwen licht verhoogd; een waarde die ver boven de band ligt, meer dan het dubbele, is zeldzaam en wijst op een bijnier die op eigen houtje te veel maakt, en dat wordt uitgezocht. De tweede reden is het onderscheid met cortisol. Beide komen uit dezelfde bijnieren, maar cortisol volgt de klok en DHEA-S niet. Wie een afwijkend cortisol ziet, kan aan DHEA-S aflezen of de bijnier als geheel meedoet: bij Addison zijn ze allebei laag, bij een prednisonkuur ook, en bij een verstoord dagritme is alleen cortisol van slag. Dat maakt DHEA-S de rustige tegenhanger. De eerlijke beperking is de daling met de jaren, die veel mensen als een tekort lezen. Een lager DHEA-S bij het ouder worden hangt samen met minder spierkracht, botdichtheid en welbevinden, maar aanvullen met DHEA-tabletten heeft dat in onderzoek bij gezonde ouderen niet omgekeerd, en het geeft bij vrouwen acne, vette huid en overbeharing. Het is een spiegel van de leeftijd, niet een knop.

Een lage waarde is meestal de leeftijd, en de eerste vraag is tegen welke band je hem afzet. Elke band zakt met de jaren, dus een waarde die bij een dertiger laag heet, is bij een zestiger gewoon. Daarna komt prednison, ook als inhalator of zalf, dat het bevel van de hersenen aan de bijnier stillegt en DHEA-S samen met cortisol drukt; na het stoppen herstelt het in weken tot maanden. Zeldzaam zijn bijnieren die te weinig maken, zoals bij de ziekte van Addison, en dan is ook het cortisol laag en zijn er klachten van moeheid, misselijkheid en lage bloeddruk. Een laag DHEA-S bij een gezond lichaam is geen bevinding en geen reden om aan te vullen. Een hoge waarde is eerst een vraag over de leeftijd waartegen je vergelijkt, want dezelfde waarde is bij een twintiger normaal en bij een zeventiger hoog. Is de waarde voor je leeftijd echt verhoogd, dan wijst dat naar de bijnieren als bron van mannelijk hormoon. Bij een vrouw met overbeharing, acne of een onregelmatige cyclus is een licht verhoogde waarde meestal PCOS, waarbij de eierstokken en de bijnieren allebei iets te veel maken. Een waarde ver boven de band, meer dan het dubbele van de bovengrens, is zeldzaam en past bij een bijnier die op eigen houtje te veel maakt, en die wordt in beeld gebracht. Lees DHEA-S altijd tegen je leeftijd en geslacht, naast cortisol, dat uit dezelfde bijnieren komt maar met de klok beweegt, en bij een vrouw met klachten van mannelijk hormoon naast testosteron, dat zegt of de eierstokken meedoen, en oestradiol.