Natrium

Natrium is het zout dat je lichaam buiten de cellen houdt, in je bloed en het vocht eromheen. Het trekt water aan, en daarmee bepaalt het hoeveel water er in je bloedvaten zit en hoeveel er in je cellen. Je hersenen bewaken die verhouding met twee knoppen: dorst, en een hormoon dat de nieren opdraagt water vast te houden of te lozen. Eet je zout, dan krijg je dorst en houden je nieren water vast tot de verhouding klopt; drink je te veel, dan plas je het overschot binnen uren uit. De waarde in je bloed verandert daardoor nauwelijks door wat je eet. Wat haar wél verschuift, is een lichaam dat water niet kwijt kan of niet vast kan houden. Daarom gaat een laag natrium over te veel water en niet over te weinig zout. Plaspillen, hartfalen, een lever- of nierziekte en een hormoon dat te hard werkt laten de nieren water vasthouden, en het natrium verdunt. Een hoog natrium gaat over te weinig water: koorts, diarree, hitte en niet genoeg drinken, en dan is dorst het eerste signaal. Omdat je hersencellen meezwellen als het natrium zakt en krimpen als het stijgt, geeft een snelle verschuiving hoofdpijn, misselijkheid, verwardheid en in het uiterste geval een insult. Een langzame verschuiving verdraag je veel beter, en een langzame correctie is dan ook veiliger dan een snelle. Op je uitslag staat natrium in mmol/L. Normaal is ongeveer 136 tot 145 mmol/L, waar de labs elkaar overlappen, een band van nog geen tien eenheden. Onder de 130 mmol/L en boven de 150 mmol/L wordt de aanvrager gebeld, omdat de hersenen dan in de knel komen.

Natrium is de strakst geregelde waarde in je bloed, en juist daarom zegt een afwijking veel. Wie plaspillen gebruikt, ouder is, of een hart, lever of nier heeft die minder goed werkt, kan ongemerkt aan de lage kant zakken, en dat merk je pas als je moe, misselijk of verward wordt. Bij ouderen is een laag natrium een van de gewoonste verklaringen voor vallen en verwardheid, en het is een verklaring die je met een bloedwaarde vindt en met een aanpassing van de medicijnen of het drinken oplost. Voor wie sport is natrium de waarde van de lange inspanning. Wie tijdens een marathon, een lange fietstocht of een wandeltocht in de hitte urenlang alleen water drinkt, verdunt het natrium terwijl het zweet zout afvoert, en een laag natrium is bij duursporters gevaarlijker dan uitdroging: het geeft misselijkheid, hoofdpijn en verwardheid die op uitputting lijken, en bij een snelle daling zwellen de hersenen. Drinken op dorst, en bij een inspanning langer dan een paar uur zout of een sportdrank erbij, is wat de waarde op peil houdt. Aan de andere kant is een hoog natrium bijna altijd uitdroging, en bij wie zelf kan drinken lost dorst dat op. Het probleem zit bij wie dat niet kan: een baby, iemand die ziek is met koorts en diarree, of een oudere met een verstoord dorstgevoel. Daar is een hoog natrium een teken dat er te weinig water binnenkomt, en de oplossing is drinken, niet minder zout.

Een laag natrium betekent te veel water ten opzichte van het zout, en de vraag is waarom het lichaam het water vasthoudt. In volgorde van hoe vaak het voorkomt: plaspillen, vooral de thiazidesoort; hartfalen, een leverziekte of een nierziekte, waarbij het lichaam water vasthoudt terwijl het bloed verdund raakt; en diarree of braken waarbij je alleen water terugdrinkt. Daarna komen een sterk verhoogde bloedsuiker, die water uit de cellen naar het bloed trekt; medicijnen zoals antidepressiva, antipsychotica en middelen tegen epilepsie; liters water tijdens een lange inspanning; en een hormoon dat de nieren te veel water laat vasthouden, bij longziekten, hersenaandoeningen of sommige tumoren. Hoe snel het natrium zakte, weegt zwaarder dan hoe laag het is: een waarde die in een dag onder de 130 mmol/L kwam, is een spoedgeval, dezelfde waarde die er al maanden staat is dat meestal niet. Een hoog natrium betekent te weinig water. Meestal is het uitdroging door koorts, diarree, hitte of te weinig drinken, en bij wie zelf kan drinken herstelt het met water. Bij wie dat niet kan, is het een teken om te helpen met drinken of vocht te geven. Zeldzaam is een nier die geen water kan vasthouden omdat het hormoon ontbreekt of niet werkt, en die herken je aan liters heldere urine met een dorst die niet ophoudt. Lees natrium altijd naast kalium, want plaspillen en bijnierhormonen verschuiven de twee samen, naast creatinine en de eGFR, die zeggen of de nieren water kunnen lozen, naast glucose, die het natrium drukt als hij hoog is, en naast albumine en triglyceriden, die bij extreme waarden de meting zelf kunnen vertekenen.