eGFR

Je nieren filteren elke minuut ongeveer een tiende liter bloed door miljoenen kleine zeefjes, halen daar afvalstoffen en overtollig water uit en geven de rest terug. Die filtersnelheid is de echte maat voor hoe goed je nieren werken, maar direct meten kan alleen met een ingewikkelde test. Daarom wordt hij geschat: uit je kreatinine, het spierafval dat de nieren in een vast tempo moeten wegfilteren, gecorrigeerd voor je leeftijd en je geslacht, die zeggen hoeveel spier iemand gemiddeld heeft. Dat is de eGFR, de geschatte filtratiesnelheid, in milliliter per minuut voor een lichaam van standaardgrootte. Omdat de schatting op kreatinine rust, erft hij alles wat kreatinine beïnvloedt. Veel spiermassa, een zware training, een vleesmaaltijd, uitdroging en creatine tillen het kreatinine op en drukken de eGFR zonder dat de nieren iets mankeren; weinig spier doet het omgekeerde en stelt de nieren mooier voor dan ze zijn. En de formule rekent met een gemiddeld lichaam: bij iemand die veel groter of kleiner is dan gemiddeld, zit de schatting er dezelfde kant op naast. Eén waarde is daardoor een schatting met een marge; de trend over meerdere metingen is het echte getal. Op je uitslag staat de eGFR in ml/min/1,73m². Gezond is 60 ml/min/1,73m² of hoger, en op jonge leeftijd meestal boven de 90. Met de jaren zakt hij vanzelf, ongeveer een punt per jaar na je veertigste, en een waarde onder de 60 ml/min/1,73m² die drie maanden of langer aanhoudt, heet een verminderde nierfunctie.

Nieren gaan stil achteruit. Ze hebben zo veel reserve dat je van een verlies van de helft niets merkt, en klachten komen pas als er weinig over is. De eGFR maakt die achteruitgang jaren eerder zichtbaar, en dat is de reden dat hij bij elk bloedonderzoek wordt gerekend. Hoge bloeddruk, een hoge bloedsuiker en aderverkalking zijn de grootste beschadigers, en wie een van die drie heeft, volgt de eGFR elk jaar. Nog eerder zichtbaar is eiwit in de urine, dat een daling van de eGFR bij diabetes en hoge bloeddruk vaak jaren voorgaat. Voor wie gezond is, is de eGFR een getal om hoog te houden. Hoe hoger binnen het normale bereik, hoe meer reserve je nieren hebben voor later. Bloeddruk, bloedsuiker, gewicht, roken en zout zijn de knoppen, en ontstekingsremmers zoals ibuprofen en naproxen zijn de valkuil: ze knijpen de bloedvaten in de nier dicht, en bij regelmatig gebruik, zeker naast bloeddrukmedicijnen of bij hitte en uitdroging, kosten ze filtercapaciteit. Ook voor de dosering van veel medicijnen telt de eGFR, want wat de nieren moeten uitscheiden, stapelt op als ze minder filteren. Voor wie sport of veel spier heeft, is de eGFR een getal om met een korrel zout te lezen. Een bodybuilder of een creatinegebruiker ziet de schatting tien tot twintig punten lager uitvallen dan zijn echte filtratie, en een tengere oudere ziet haar te hoog. In beide gevallen is cystatine C, een tweede maat die niet uit de spieren komt, de manier om te weten of de schatting klopt.

Een lage eGFR betekent dat je nieren minder filteren, of dat de schatting lager uitvalt dan je echte filtratie. In volgorde van hoe vaak het voorkomt: een verminderde nierfunctie, en dan hoort de vraag erbij of het al drie maanden zo is en of er eiwit in de urine zit; veel spiermassa, die meer kreatinine maakt bij gezonde nieren; en uitdroging, die tijdelijk drukt. Daarna komen een zware training in de dagen ervoor, creatine, hoge bloeddruk of diabetes als de beschadigers op de lange termijn, en medicijnen die de uitscheiding van kreatinine remmen of de filtratie zelf drukken. Tussen 45 en 59 ml/min/1,73m² is de nierfunctie mild tot matig afgenomen, tussen 30 en 44 ml/min/1,73m² matig tot ernstig, en onder de 30 ml/min/1,73m² hoort een nierarts erbij. Een hoge eGFR is op zichzelf geen probleem, maar kan de nieren mooier voorstellen dan ze zijn. Weinig spiermassa is de gewoonste reden: weinig kreatinine geeft een te gunstige schatting, vooral bij ouderen en na langdurige ziekte. In de zwangerschap filteren de nieren echt harder. Zeldzaam zijn hyperfiltratie, waarbij de nieren vroeg in diabetes tijdelijk te hard werken en dat aan schade voorafgaat, en een ernstige leverziekte, waarbij de lever de grondstof van kreatinine niet meer maakt. Een hoge eGFR bij iemand met weinig spier is een reden om cystatine C erbij te lezen, niet om gerust te zijn. Lees de eGFR altijd naast het kreatinine waaruit hij komt en naast je spiermassa, naast eiwit in de urine, dat eerder aanslaat, naast kalium en natrium, die zeggen of de nieren hun werk nog doen, en bij twijfel naast cystatine C. De trend over de jaren zegt meer dan één waarde.