Cystatine C

Cystatine C is een klein eiwit dat vrijwel elke cel van je lichaam in een vrij constant tempo aanmaakt. Het remt bepaalde enzymen, maar dat is niet waarom het gemeten wordt. Het wordt gemeten omdat je nieren het vrijwel volledig uit het bloed filteren en afbreken: filteren de nieren minder, dan hoopt het op. De hoeveelheid in je bloed is daarmee een spiegel van je filtratie. Creatinine doet in principe hetzelfde, maar creatinine komt uit spier. Wie veel spiermassa heeft, een krachtsporter of een grote man, maakt meer creatinine en lijkt daardoor een slechtere nierfunctie te hebben dan hij heeft. Wie weinig spier heeft, een tengere of oudere vrouw, iemand die veel gewicht verloor, maakt weinig en krijgt een te rooskleurige schatting. Cystatine C heeft dat probleem niet, en dat is de hele reden dat het bestaat. Op je uitslag staat cystatine C in mg/L, vaak met een eGFR ernaast die eruit is berekend. Het bereik loopt op met de leeftijd, want de nierfunctie daalt langzaam vanaf je dertigste; het ene lab verwerkt dat in leeftijdsbanden, van ongeveer 0,60 tot 1,03 mg/L bij een man van dertig tot 0,82 tot 1,53 mg/L boven de zeventig, waar het andere één bereik van 0,62 tot 1,11 mg/L voor alle volwassenen hanteert.

Je nieren zijn stille werkers: ze filteren zo'n 180 liter bloed per dag, en je merkt pas iets als een groot deel van hun capaciteit weg is. Een nierfunctie die langzaam achteruitgaat, door jarenlange hoge bloeddruk, hoge bloedsuiker of overgewicht, geeft geen klachten tot het ver is. Daarom staat er een nierwaarde op vrijwel elke uitslag, en daarom telt het dat die waarde klopt. Precies daar zit de waarde van cystatine C voor wie gezond wil blijven en veel sport. Een krachtsporter met een hoog creatinine krijgt een eGFR die te laag lijkt, en een tweede meting op cystatine C haalt de onrust weg. Omgekeerd kan iemand met weinig spier een normaal creatinine hebben terwijl de nieren al inleveren; cystatine C laat dat wel zien. In de huisartsenpraktijk wordt het om die reden ingezet als de eGFR uit creatinine niet te vertrouwen is, en om een vermoeden van nierschade te bevestigen of te verwerpen. De beste schatting komt uit beide samen. Waar de twee overeenkomen, bevestigen ze elkaar; waar ze uiteenlopen, is het verschil zelf de informatie, en het wijst bijna altijd naar spiermassa of naar een van de andere dingen die cystatine C zelf bewegen. Want ook cystatine C is niet helemaal onafhankelijk van wie je bent. Een snel werkende schildklier, prednison, roken, overgewicht en ontsteking verhogen het iets zonder dat de nieren veranderen; een traag werkende schildklier verlaagt het. Kleine effecten, maar de moeite waard om te kennen als de twee schattingen uiteenlopen.

Een hoog cystatine C betekent in de eerste plaats minder filtratie, en de gewone oorzaken daarvan zijn de bekende: jarenlange hoge bloeddruk, diabetes, overgewicht, roken, en de leeftijd zelf, want vanaf je dertigste daalt de filtratie langzaam. Tijdelijk stijgt het bij uitdroging en bij medicijnen die de nieren belasten, zoals ontstekingsremmers als ibuprofen en naproxen. En zonder dat de nieren veranderen: een snel werkende schildklier, prednison, roken en overgewicht. Een laag cystatine C is gunstig: je nieren filteren vlot en er blijft weinig achter. Een tekort aan cystatine C bestaat niet. Een enkele keer is een lage waarde een traag werkende schildklier, die de aanmaak remt; TSH laat dat zien. Je nierfunctie beschermen is wat je bloeddruk, bloedsuiker en gewicht beschermt: afvallen rond de buik, dagelijks bewegen, weinig zout, niet roken en genoeg drinken. Ontstekingsremmers zoals ibuprofen en naproxen zijn de medicijnen die gezonde nieren het vaakst belasten; gebruik ze kort en niet als je uitgedroogd bent. Wie eenmaal nierschade heeft, kan de daling vertragen maar niet terugdraaien, en dan zijn bloeddruk en bloedsuiker de twee die het meest tellen. Lees cystatine C naast creatinine en de eGFR uit beide, en naast eiwit in de urine, dat schade eerder laat zien dan de filtratie. Houd bij het vergelijken over de tijd hetzelfde lab aan, want het ene vergelijkt je waarde met je leeftijdsgroep en het andere met alle volwassenen.