Kalium

Elke zenuwprikkel en elke spiersamentrekking begint met kalium en natrium die van plaats wisselen over de celwand. Daarvoor houdt je lichaam kalium binnen de cellen en natrium erbuiten: van al het kalium zit achtennegentig procent in je cellen, vooral in je spieren, en maar twee procent in je bloed. Dat kleine deel bepaalt of je zenuwen vuren en je hartspier in het juiste ritme samentrekt. Te weinig geeft spierzwakte, kramp en een hart dat overslaat; te veel kan het hart stilzetten. Daarom houden je nieren het gehalte in je bloed binnen een smalle band, en scheiden ze binnen uren uit wat je te veel binnenkrijgt. Die regeling loopt via aldosteron, een hormoon uit je bijnieren dat de nieren opdraagt natrium vast te houden en kalium uit te scheiden. Alles wat die as aanjaagt of remt, verschuift het kalium: plaspillen jagen de uitscheiding aan, drop bootst aldosteron na, en medicijnen tegen hoge bloeddruk zoals ACE-remmers remmen het juist. Ook insuline doet mee: het duwt kalium de cellen in, en dat is waarom een grote maaltijd het gehalte tijdelijk laat zakken en een ontregelde bloedsuiker het laat stijgen. Op je uitslag staat kalium in mmol/L. Normaal is ongeveer 3,5 tot 4,9 mmol/L, waar de labs elkaar overlappen. Onder de 3,0 mmol/L en boven de 6,0 mmol/L wordt de aanvrager dezelfde dag gebeld, omdat het hartritme dan in gevaar kan komen.

Kalium is de waarde die je hartritme bewaakt. Wie plaspillen gebruikt, veel drop eet, een periode van diarree of braken heeft gehad of intensief zweet in de hitte, kan ongemerkt aan de lage kant zakken, en dat merk je pas als spieren zwak worden, kramp opkomt of het hart overslaat. Wie medicijnen tegen hoge bloeddruk gebruikt, of nieren heeft die minder goed werken, loopt juist het risico dat kalium oploopt. In beide gevallen is een bloedwaarde de enige manier om het te weten voordat het hart het laat merken. Voor wie gezond is, is kalium vooral interessant als knop voor de bloeddruk. Kalium uit voeding werkt natrium tegen: het laat de nieren zout uitscheiden en ontspant de vaatwand. Wie veel groente, fruit, peulvruchten, aardappelen en noten eet, krijgt drie tot vier gram kalium per dag binnen en heeft een lagere bloeddruk dan wie vooral bewerkt voedsel eet, waar het zout in zit en het kalium uit is. Die kaliumrijke voeding tilt de bloedwaarde bij gezonde nieren niet op, want de nieren scheiden het overschot uit; de waarde in je bloed blijft in de band terwijl je bloeddruk zakt. De valkuil van deze waarde is de prik zelf. Rode bloedcellen zitten vol kalium, en als ze in de buis kapotgaan, door een strakke stuwband, een lang aangespannen vuist, een moeizame prik of een buis die lang onderweg is geweest, meet het lab een hoog kalium dat in je lichaam niet bestaat. Dat is de gewoonste reden voor een hoge waarde, en een herhaling met een rustige afname lost het op.

Een laag kalium betekent bijna altijd verlies, via de nieren of via de darm. De gewoonste verklaring eerst: plaspillen, vooral de thiazidesoort tegen hoge bloeddruk; diarree of braken; laxeermiddelen of veel drop, want het zoethout in drop bootst aldosteron na en laat de nieren kalium uitscheiden; en een laag magnesium, dat de nieren kalium laat lekken, zodat het kalium pas terugkomt als het magnesium is aangevuld. Zeldzaam is een bijnier die te veel aldosteron maakt, en die verdenking komt op bij een laag kalium naast een hoge bloeddruk die slecht reageert op medicijnen. Onder de 3,0 mmol/L hoort het aangevuld te worden onder controle, want het hartritme kan dan in de knel komen. Een hoog kalium is eerst een vraag over de afname. Kapotte rode cellen in de buis geven een hoge waarde die niets over je lichaam zegt, en het lab meldt dat vaak als hemolyse; is dat niet vermeld en past de waarde niet bij je klachten of medicijnen, vraag dan om een herhaling met een losse stuwband en een ontspannen arm. Is de waarde echt, dan zijn nieren die minder goed werken de gewoonste reden, gevolgd door medicijnen die de uitscheiding remmen, zoals ACE-remmers, sartanen, spironolacton en ontstekingsremmers, en kaliumrijke zoutvervangers. Zeldzaam zijn weefselschade, waarbij kalium uit kapotte cellen vrijkomt, en een bijnier die te weinig aldosteron maakt. Boven de 6,0 mmol/L hoort er dezelfde dag een hartfilmpje bij. Zet kalium naast natrium, want die twee wisselen van plaats en verschuiven vaak samen, naast creatinine en de eGFR, die zeggen of de nieren het kwijt kunnen, en naast magnesium, dat een laag kalium in stand houdt.