Ferritine

IJzer is de kern van hemoglobine, de zuurstofdrager in je rode bloedcellen, en van de enzymen waarmee je spieren en hersenen energie maken. Wat je niet meteen nodig hebt, bergt je lichaam op in ferritine, een eiwit dat als een holle bol duizenden ijzeratomen kan bevatten. De meeste ferritine zit in je lever, milt en beenmerg; een klein deel lekt in je bloed, en dat deel beweegt mee met de grootte van de voorraad. Daarom is de ferritinewaarde de maat voor hoeveel ijzer je hebt liggen, terwijl je hemoglobine zegt hoeveel je er op dit moment in je bloed gebruikt. Die twee lopen niet gelijk. Een ijzertekort begint met een voorraad die leegloopt, terwijl het hemoglobine nog maandenlang op peil blijft. In die fase heb je al klachten, moeheid, kortademigheid bij inspanning, trager herstel, haaruitval, terwijl een gewoon bloedbeeld nog normaal is. Ferritine slaat als eerste aan, en dat is waarom het de waarde is om bij moeheid als eerste te kennen. De valkuil is dat ferritine ook een ontstekingseiwit is. Bij een infectie, een ontsteking, leverschade of veel alcohol stijgt het los van je voorraad, en een normale waarde kan dan een leeg pakhuis verbergen. Op je uitslag staat ferritine in µg/L. Onder 15 µg/L is de voorraad leeg, boven 100 µg/L is een ijzertekort onwaarschijnlijk, en daartussen beslissen CRP en de transferrine saturatie.

IJzertekort is een van de meest voorkomende en meest gemiste redenen voor moeheid, zeker bij vrouwen die menstrueren, bij wie plantaardig eet, bij duursporters, zwangeren en bloeddonoren. De klachten zijn vaag en komen sluipend: minder energie, sneller buiten adem op de trap, kouwelijk, concentratie die wegzakt, haar dat dunner wordt, rusteloze benen 's nachts. Omdat het hemoglobine nog normaal is, wordt het vaak afgedaan als druk of slecht slapen. Een ferritinewaarde maakt van dat vermoeden een getal, en een lege voorraad is goedkoop en goed aan te vullen. Voor wie sport is ferritine nog interessanter. Duursport verbruikt ijzer: zweet, de klap van elke voetstap die rode cellen kapotmaakt, en een darm die na een lange inspanning wat bloed verliest. Een ferritine dat wel binnen de band valt maar aan de lage kant zit, gaat bij sporters vaak samen met minder uithoudingsvermogen, en veel sporters voelen zich beter met een voorraad boven de vijftig. Dat is geen ziekte maar een stand van de voorraad, en die stel je met voeding en zo nodig een supplement bij. Aan de andere kant is een hoog ferritine bijna nooit ijzerstapeling. In de praktijk is het vaker ontsteking, leververvetting, overgewicht of alcohol: allemaal redenen die de waarde optillen zonder dat er meer ijzer ligt, en die je met leefstijl omlaag krijgt. De echte ijzerstapeling, hemochromatose, is een erfelijke aandoening waarbij de darm te veel ijzer opneemt, en die herken je aan een hoog ferritine met een hoge transferrine saturatie. Die combinatie wil je niet missen, want zij is goed te behandelen zolang de organen nog geen schade hebben.

Een laag ferritine betekent een lege voorraad, en de vraag is waarom. De gewoonste verklaring eerst: hevige menstruatie, te weinig ijzer uit voeding, een zwangerschap, bloedverlies in het maag-darmkanaal, duursport, en zelden een slechte opname zoals bij coeliakie. Bij een vrouw die menstrueert is de verklaring meestal duidelijk. Bij een man of een vrouw na de overgang komt een ijzertekort zelden uit de voeding alleen; de darm is dan de eerste plek waar het bloed heen kan, en dat wordt uitgezocht voordat je gaat aanvullen. Een hoog ferritine betekent meestal ontsteking of een lever die belast is, niet te veel ijzer. Kijk naar CRP en naar je leverwaarden en je buikomvang: een hoog ferritine met een hoog CRP is een ontsteking, een hoog ferritine met een hoog ALAT en overgewicht is leververvetting, en beide zakken mee als de oorzaak wegvalt. Een hoog ferritine met een transferrine saturatie boven 45% is het beeld van ijzerstapeling, en dan hoort er onderzoek naar hemochromatose bij. Zet ferritine naast CRP, want ontsteking verbergt een tekort, en naast de transferrine saturatie, die laag is bij een tekort en hoog bij stapeling. Hemoglobine en MCV vertellen of het tekort al doorwerkt in je bloed.