Transferrine saturatie

IJzer reist door je bloed in transferrine, het transporteiwit dat per molecuul twee ijzeratomen kan meenemen. De transferrine saturatie is het percentage van die plekken dat op dit moment bezet is: serumijzer gedeeld door de transportcapaciteit. Bij een derde bezet rijdt er ruim genoeg ijzer rond voor het beenmerg; bij een zesde is er te weinig; bij meer dan de helft zit het transport vol en begint vrij ijzer weefsel te bereiken waar het niet hoort. Dat maakt de saturatie een andere vraag dan ferritine. Ferritine zegt hoe vol het pakhuis is; de saturatie zegt of er geleverd wordt. Meestal lopen ze gelijk op, maar juist waar ze uiteenlopen zit de informatie. Bij een ontsteking sluit je lichaam ijzer weg in de voorraad: ferritine stijgt, de saturatie zakt, en het tekort dat ferritine verbergt, laat de saturatie zien. Bij ijzerstapeling loopt de saturatie als eerste op, jaren voordat ferritine hoog wordt en voordat er schade is. Op je uitslag staat de saturatie in procenten. Normaal is ongeveer 20 tot 43% bij een nuchtere ochtendafname, waar de labs elkaar overlappen; onder 20% is een ijzertekort waarschijnlijk, boven 45% past bij stapeling. Omdat de waarde uit het serumijzer wordt berekend, schommelt hij mee over de dag: 's ochtends het hoogst, en na een ijzerpil of een vleesmaaltijd tijdelijk fors hoger.

De eerste reden om de saturatie te kennen, is dat ze ziet wat ferritine mist. Wie regelmatig ontstoken is, door sport, een chronische aandoening, overgewicht of gewoon een verkoudheid in de week van de prik, heeft een ferritine dat te mooi is. De saturatie zakt dan juist, en een lage saturatie naast een normaal of hoog ferritine is het beeld van een ijzertekort dat achter ontsteking schuilgaat. Voor sporters is dat de gewone situatie: het lichaam staat na zware training dagenlang licht in de ontstekingsstand, en de saturatie is dan de eerlijkste van de ijzerwaarden, mits je op een rustdag 's ochtends prikt. De tweede reden is de andere kant, en die is belangrijker dan ze lijkt. Erfelijke ijzerstapeling, hemochromatose, komt in Nederland bij ongeveer één op de tweehonderd mensen van Noord-Europese afkomst voor en blijft vaak tientallen jaren onopgemerkt, omdat de klachten vaag zijn: moeheid, gewrichtspijn, buikklachten, minder zin. Het ijzer stapelt intussen in lever, hart, alvleesklier en gewrichten. De saturatie is de vroegste waarde die het verraadt, ruim voordat ferritine hoog staat, en de behandeling is simpel en volledig: regelmatig bloed afstaan. Een aanhoudende saturatie boven 45%, nuchter en zonder supplement, is daarom de ene ijzerwaarde waarbij je niet afwacht. De derde reden is dat de saturatie laat zien of aanvullen werkt. Na het starten van ijzer stijgt de saturatie binnen dagen, lang voordat het ferritine beweegt; blijft ze laag, dan wordt het ijzer niet opgenomen, en dat is een aanwijzing dat het aan de darm ligt of aan een ontsteking.

Een lage saturatie betekent dat er nu te weinig ijzer beschikbaar is. Van vaak naar zelden: een ijzertekort, een ontsteking die het ijzer wegsluit, 's middags of na een zware training geprikt, en een zwangerschap, waarin het transport groeit en het kind ijzer vraagt. Ferritine en CRP maken het onderscheid: lage saturatie met laag ferritine is een lege voorraad, lage saturatie met hoog ferritine en hoog CRP is een voorraad op slot. Een hoge saturatie is meestal een ijzerpil of een ijzerrijke maaltijd in de uren voor de prik, en dat is met een nuchtere herhaling opgelost. Nuchter en zonder supplement, en aanhoudend boven 45%, is het ijzerstapeling of een lever die zijn ijzer loslaat; ferritine en de leverwaarden zeggen welke, en bij stapeling hoort onderzoek naar hemochromatose, ook bij familieleden. Leg de saturatie altijd naast ferritine en CRP, en verder naast serumijzer en transferrine, waar ze uit berekend is. Prik 's ochtends nuchter, op een rustdag, en vergelijk alleen ochtendwaarden met elkaar.