IJzerwaarde (serumijzer)

Van al het ijzer in je lichaam zit het meeste in je rode bloedcellen en in je voorraad, ferritine. Een klein deel is onderweg: van de darm naar het beenmerg, van de milt waar oude cellen worden afgebroken terug naar de aanmaak. Dat onderweg zijnde ijzer reist gebonden aan transferrine, het transporteiwit, en serumijzer meet hoeveel ervan er op dit moment in je bloed is. Het is daarmee de beweeglijkste van alle ijzerwaarden. Het staat 's ochtends het hoogst en zakt in de loop van de dag met een derde of meer. Het stijgt binnen uren na een ijzerpil of een vleesmaaltijd. En het zakt bij een ontsteking, omdat je lichaam ijzer dan wegsluit in de voorraad om bacteriën niets te gunnen. Eén los getal zegt daardoor weinig over je ijzerstatus; ferritine zegt hoeveel je hebt liggen, en serumijzer hoeveel er toevallig nu langskomt. Op je uitslag staat serumijzer in µmol/L. Normaal is ongeveer 14 tot 30 µmol/L voor een man tot 80 jaar en 10,7 tot 25 µmol/L voor een vrouw, nuchter en 's ochtends geprikt. Zijn eigenlijke waarde ligt in de deling door transferrine: dat geeft de transferrine saturatie, het percentage van de taxi's dat bezet is, en dat is de maat voor hoeveel ijzer er op dit moment beschikbaar is.

Serumijzer is zelden de waarde waar je iets aan afleest, maar wel de waarde die je nodig hebt. Zonder serumijzer is er geen transferrine saturatie, en de saturatie is de beste maat voor hoeveel ijzer je cellen op dit moment kunnen pakken. Ferritine zegt hoe vol het pakhuis is; de saturatie zegt of er geleverd wordt. Bij een ijzertekort zijn beide laag, bij ijzerstapeling is de saturatie als eerste hoog, en bij een ontsteking is ferritine hoog terwijl de saturatie laag is. In die laatste combinatie zit de kracht: een ontsteking verbergt een tekort in het ferritine, en serumijzer en de saturatie laten het toch zien. Voor wie sport is er een tweede reden. Bij zware training en in de dagen erna staat het lichaam licht in de ontstekingsstand, en het serumijzer zakt dan tijdelijk terwijl de voorraad nog normaal is. Een dalend serumijzer met een dalende saturatie bij een sporter met een nog normaal ferritine is een vroeg teken dat de aanvoer de vraag niet bijhoudt. Prik je op een rustdag 's ochtends, dan vergelijk je eerlijk. De hoge kant komt meestal van buiten: een ijzerpil of een ijzerrijke maaltijd in de uren voor de prik tilt het serumijzer fors op en heeft niets met je ijzerstatus te maken. Een hoog serumijzer met een hoge saturatie, nuchter en zonder supplement, is wel het eerste teken van ijzerstapeling, en dat is een reden om ferritine erbij te lezen.

Een laag serumijzer betekent dat er nu weinig ijzer onderweg is, en dat heeft twee heel verschillende redenen. De gewoonste verklaring eerst: een ontsteking of infectie die het ijzer wegsluit, 's middags of na een zware training geprikt, een echt ijzertekort, en bloedverlies. Het onderscheid maak je met ferritine en CRP: laag serumijzer met laag ferritine is een tekort; laag serumijzer met hoog ferritine en hoog CRP is een ontsteking, en dan is de voorraad niet leeg maar op slot. Een hoog serumijzer is meestal van buiten: een ijzerpil of een vleesmaaltijd in de uren ervoor. Nuchter en zonder supplement geprikt, wijst een hoog serumijzer met een saturatie boven 45% naar ijzerstapeling of naar een lever die zijn ijzer loslaat; ferritine en de leverwaarden zeggen welke van de twee. Lees serumijzer nooit los, maar altijd naast ferritine, transferrine, de transferrine saturatie en CRP. Prik 's ochtends nuchter, op een rustdag, en houd bij het vergelijken hetzelfde tijdstip aan.