Bilirubine

Een rode bloedcel gaat ongeveer vier maanden mee. Daarna wordt hij in je milt afgebroken, en het hemoglobine dat vrijkomt wordt omgezet in bilirubine, een gele stof die niet in water oplost. Gebonden aan albumine reist het naar je lever, die er een suikergroep aan koppelt zodat het oplosbaar wordt, en het vervolgens via de gal naar je darm afvoert, waar het je ontlasting haar kleur geeft. Wat er in je bloed rondgaat is de som van het deel dat nog op de lever wacht en het deel dat al verwerkt is. Een hoog bilirubine heeft daarom drie mogelijke plekken. Te veel aanvoer, als rode cellen sneller worden afgebroken dan normaal; een lever die de verwerking niet bijhoudt, door een erfelijke variant of door levercelschade; of een afvoer die vastzit, door galstenen of een vernauwing. De andere leverwaarden wijzen de weg: ALAT en ASAT hoog is de levercel, ALP en gamma-GT hoog is de afvoer, en allemaal normaal met veel reticulocyten is afbraak. Op je uitslag staat bilirubine in µmol/L. Normaal is ongeveer 4 tot 20 µmol/L voor een man en 3 tot 19 µmol/L voor een vrouw vanaf 19 jaar. Boven ongeveer het dubbele daarvan wordt het oogwit geel; ver daaronder is een verhoging alleen op papier te zien.

De reden dat bilirubine voor wie gezond is interessant is, is dat een lichte verhoging bijna altijd het syndroom van Gilbert is. Ongeveer een op de twintig mensen heeft een erfelijke variant van het enzym dat bilirubine oplosbaar maakt, en werkt daardoor wat trager. De waarde zit dan van nature aan de hoge kant en piekt bij vasten, een nacht slecht slapen, een infectie of zware inspanning, soms tot een licht gele tint van het oogwit. Het is geen ziekte en het vraagt niets. Sterker: mensen met Gilbert hebben in onderzoek juist minder hart- en vaatziekte, omdat bilirubine een antioxidant is. Wie het weet, hoeft er nooit meer van te schrikken. De tweede reden is dat bilirubine de laatste leverwaarde is die stijgt. Gamma-GT, ALAT en ALP reageren op belasting; bilirubine loopt pas op als de lever de afvoer echt niet meer bijhoudt. Een hoog bilirubine naast een hoog ALAT of ALP is daarom een ernstiger beeld dan die waarden alleen, en een normaal bilirubine bij een verhoogd ALAT is geruststellend. De derde reden is de aanvoer. Als rode cellen te snel worden afgebroken, bij een hemolyse, stijgt bilirubine samen met LDH en de reticulocyten, terwijl de leverwaarden normaal blijven. Bij wie veel hardloopt gebeurt dat in het klein bij elke voetstap, en een bilirubine aan de hoge kant hoort bij dat beeld.

Een hoog bilirubine betekent te veel aanvoer, een lever die niet bijhoudt of een afvoer die vastzit. Meestal ligt het aan het eerste en zelden aan het laatste: het syndroom van Gilbert, vasten of een nacht slecht slapen, leverbelasting door alcohol, medicijnen of een virus, galstuwing, en zelden een versnelde afbraak van rode bloedcellen. De andere waarden wijzen de weg. Alleen bilirubine licht verhoogd, alles verder normaal: Gilbert of vasten, en een herhaling na normaal eten en slapen laat het zakken. Bilirubine hoog met hoog ALAT en ASAT: de levercel. Bilirubine hoog met hoog ALP en gamma-GT, en donkere urine en lichte ontlasting: de afvoer, en dan telt de tijd. Bilirubine hoog met hoog LDH en veel reticulocyten: afbraak. Een laag bilirubine betekent niets; het is geen tekort en er hoort niets bij. Bilirubine hoort altijd naast ALAT, ASAT, gamma-GT en ALP, en bij een verhoging zonder leverbeeld naast LDH en de reticulocyten. Prik niet nuchter langer dan een gewone nacht, want vasten tilt de waarde op.