Geïoniseerd calcium

Calcium in je bloed komt in twee vormen. Ongeveer de helft zit gebonden aan eiwit, bijna allemaal albumine, en een klein deel aan zouten; dat calcium is onderweg en doet niets. De andere helft is vrij, geïoniseerd, en dat is de vorm die telt: zenuwcellen vuren ermee, spiervezels trekken ermee samen, je hart houdt er zijn ritme mee en je bloed stolt ermee. Een gewone calciumbepaling telt beide vormen op; deze bepaling meet alleen het vrije deel. Je lichaam bewaakt precies dat vrije deel. Zakt het, dan geven je bijschildklieren binnen minuten PTH af, dat calcium uit je botten haalt, je nieren calcium laat vasthouden en vitamine D activeert zodat je darm meer opneemt. Stijgt het, dan stopt de PTH. Vitamine D is daarbij de grondstof: zonder genoeg vitamine D neemt je darm te weinig calcium op, en dan moet PTH het uit de botten blijven halen. Zuurgraad doet ook mee: in zuurder bloed laat albumine calcium los en stijgt het vrije deel, in basischer bloed, zoals bij snel ademen, bindt albumine meer en zakt het. Op je uitslag staat geïoniseerd calcium in mmol/L. Normaal is ongeveer 1,15 tot 1,30 mmol/L, waar de twee labs die de bepaling voeren elkaar overlappen. De band is smal, omdat je lichaam het vrije calcium zo strak regelt.

Het vrije calcium is het deel dat er fysiologisch toe doet, en juist dat deel wordt het minst gemeten. Bijna elk bloedonderzoek meet totaal calcium, en dat werkt goed zolang je albumine normaal is, want dan is het vrije deel een vaste fractie van het totaal. Wijkt je albumine af, bij een leverziekte, een nierziekte, ondervoeding, een langdurige ontsteking of een zwangerschap, dan zegt het totaal niets meer over het vrije deel: een laag albumine geeft een laag totaal bij een normaal vrij calcium, en een hoog albumine door indikken het omgekeerde. De gebruikelijke oplossing is een rekensom, het gecorrigeerd calcium; de directe oplossing is het vrije calcium meten. Dat maakt de bepaling nuttig in een paar situaties. Bij klachten die op een laag calcium wijzen, tintelingen rond de mond en in de vingers, spierkrampen, een verkrampte hand, terwijl het totaal normaal is. Bij een hoog totaal calcium waarvan je wilt weten of het echt is, voordat er onderzoek naar de bijschildklieren begint. Bij een sterk afwijkend albumine. En bij twijfel over een rekensom, want een formule op basis van albumine gaat uit van een gemiddeld lichaam. Voor wie gezond is en een normaal albumine heeft, voegt de bepaling weinig toe aan het totaal calcium, en dat is de reden dat maar twee van de vier labs haar voeren. Wie haar laat meten, moet weten dat de afname luistert: een strakke stuwband, een aangespannen vuist en een buis die lang open staat verschuiven de uitkomst.

Een laag vrij calcium betekent dat er te weinig beschikbaar is voor je zenuwen, spieren en stolling, en dat je regelkring het niet bijhoudt. Meestal ligt het aan het eerste en zelden aan het laatste: een tekort aan vitamine D, waardoor je darm te weinig calcium opneemt en PTH het uit je botten moet blijven halen; te weinig PTH, meestal na een operatie aan de schildklier of de hals waarbij de bijschildklieren beschadigd raakten; en een verminderde nierfunctie, waarbij de nier vitamine D niet meer activeert en fosfaat vasthoudt dat calcium bindt. Ook een laag magnesium drukt het vrije calcium, omdat de bijschildklieren zonder magnesium geen PTH afgeven. De klachten zijn tintelingen, krampen en een hart dat onregelmatig klopt, en bij een snelle daling zijn die er eerder dan bij een langzame. Een hoog vrij calcium betekent dat er meer calcium in je bloed zit dan de regelkring toelaat, en de vraag is of PTH de aanjager is. Een bijschildklier die te veel PTH afgeeft is de gewoonste reden bij wie zich verder goed voelt, vaak bij toeval gevonden, en die herken je aan een hoog vrij calcium naast een PTH dat niet laag is. Calcium dat ergens anders vandaan komt, uit een tumor die botten afbreekt of een stof maakt die op PTH lijkt, uit te veel vitamine D of uit calciumtabletten, geeft een hoog vrij calcium met een laag PTH. Zeldzaam is langdurige bedlegerigheid, waarbij botten die niet belast worden calcium loslaten. Geïoniseerd calcium hoort altijd naast albumine, want dat zegt of het totaal calcium te vertrouwen was, naast PTH, dat zegt of de bijschildklieren de aanjager zijn, en naast vitamine D, magnesium en creatinine, die de gewoonste redenen voor een laag vrij calcium laten zien.