PTH (parathormoon)

Achter je schildklier liggen vier kliertjes ter grootte van een rijstkorrel, de bijschildklieren. Ze doen één ding: het calcium in je bloed meten en bijsturen. Zakt het, dan geven ze PTH af, parathormoon, en dat werkt op drie plekken tegelijk. Het haalt calcium uit je botten, laat je nieren minder calcium uitscheiden en meer fosfaat, en zet in de nieren de omzetting van vitamine D in gang, waardoor je darm meer calcium opneemt. Stijgt het calcium, dan zetten de kliertjes zich weer uit. PTH is daarmee geen waarde die iets over calcium zelf zegt, maar over de moeite die je lichaam doet om het op peil te houden. Dat is ook waarom het nooit los te lezen is: hetzelfde PTH betekent naast een laag calcium iets anders dan naast een hoog calcium. Op je uitslag staat PTH in pmol/L. Normaal is ongeveer 1,6 tot 4,0 pmol/L waar de labs elkaar overlappen, maar het bereik verschilt per lab meer dan bij de meeste waarden, omdat de meetmethoden verschillen en het hormoon snel afbreekt; het bereik op je eigen uitslag is hier de bruikbaarste. Het wordt in een gekoeld buisje afgenomen en snel verwerkt.

De gewoonste reden dat PTH omhoog staat, is een tekort aan vitamine D, en dat is precies de reden dat het voor wie gezond wil blijven interessant is. Zonder genoeg vitamine D neemt je darm te weinig calcium op, het calcium in je bloed zakt een fractie, en de bijschildklieren trekken harder: PTH stijgt en haalt het verschil uit je bot. Dat merk je niet, maar het kost jarenlang bot. Een licht verhoogd PTH bij een normaal calcium is daarom vaak het eerste teken dat je vitamine D te laag is voor je botten, nog voordat het vitamine D-getal zelf alarm slaat. Meer zon, vette vis en zo nodig een supplement laten het PTH weer zakken. Weinig calcium in de voeding, vooral bij wie geen zuivel gebruikt, doet hetzelfde. De tweede reden is een nierfunctie die achteruitgaat. De nier zet vitamine D om in de actieve vorm en scheidt fosfaat uit; doet hij dat minder, dan stijgt PTH om te compenseren, en dat is een van de manieren waarop chronische nierschade het bot aantast. De derde reden is zeldzamer en anders: een bijschildklier die zelf te veel maakt, meestal door een goedaardig gezwelletje. Dan staat PTH hoog terwijl het calcium ook hoog is, want de klier luistert niet meer naar de thermostaat. Dat geeft botontkalking, nierstenen, moeheid en somberheid, en het is goed te behandelen met een kleine operatie. Het onderscheid met de gewone, reagerende verhoging zit in het calcium ernaast, en dat is de hele kunst van het lezen van PTH.

Een hoog PTH is in volgorde van hoe vaak het voorkomt: een tekort aan vitamine D, een verminderde nierfunctie, te weinig calcium in de voeding of een slechte opname ervan, een bijschildklier die zelf te veel maakt, en zelden lithium of een erfelijke oorzaak. De sleutel is het calcium ernaast. Hoog PTH met een laag of normaal calcium is een klier die corrigeert, en dan zoek je de oorzaak in vitamine D, de nieren en de voeding. Hoog PTH met een hoog calcium is een klier die zelf de bron is, en dan hoort er onderzoek van de bijschildklieren bij. Een laag PTH betekent dat de kliertjes zich uitzetten of het niet meer kunnen: een hoog calcium dat ergens anders vandaan komt, uit te veel vitamine D of calcium als supplement, of zelden uit een kwaadaardige aandoening; schade aan de kliertjes na een operatie in de hals; of een fors magnesiumtekort, want zonder magnesium kunnen ze geen PTH afgeven. Laag PTH bij een hoog calcium is dus een reden om verder te kijken, laag PTH bij een normaal calcium meestal niet. Lees PTH altijd naast calcium, en verder naast vitamine D, fosfaat, magnesium en je nierfunctie. En houd bij het vergelijken over de tijd hetzelfde lab aan, want de bereiken verschillen hier sterk.