Kreatinine

Je spieren slaan energie op in creatine, en elke dag valt ongeveer twee procent daarvan uiteen tot kreatinine, een afvalstof die je lichaam nergens voor gebruikt. De hoeveelheid die vrijkomt is vrij constant en hangt vooral af van hoeveel spier je hebt: een gespierde man maakt er meer van dan een tengere vrouw, en een oudere met weinig spier maakt er weinig van. Je nieren filteren het uit je bloed en het verlaat je lichaam met de urine. Zolang aanmaak en afvoer in evenwicht zijn, blijft de waarde in je bloed stabiel. Daarom is kreatinine de gewoonste maat voor je nierfunctie: filteren de nieren minder, dan stapelt het op. Maar de waarde stijgt pas merkbaar als de nieren al een flink deel van hun capaciteit kwijt zijn, en ze zegt alleen iets als je weet hoeveel spier erachter zit. Dezelfde waarde is bij een bodybuilder normaal en bij een tengere tachtiger een teken van nieren die minder doen. Daarom wordt de eGFR erbij gerekend, die kreatinine met leeftijd en geslacht omrekent naar een schatting van de filtercapaciteit. Op je uitslag staat kreatinine in µmol/L. Normaal is voor een man van 19 tot 80 jaar ongeveer 64 tot 104 µmol/L en voor een vrouw vanaf 19 jaar 50 tot 90 µmol/L, waar de labs elkaar overlappen; boven de 80 jaar schuift de bovengrens bij een deel van de labs mee omhoog.

Nierschade doet geen pijn. De nieren hebben zo veel reserve dat je van een verlies van de helft van de capaciteit niets merkt, en de klachten, moeheid, jeuk, vocht vasthouden, komen pas als er weinig over is. Kreatinine is de waarde die die stille achteruitgang zichtbaar maakt, jaren voordat je iets voelt, en dat is de reden dat ze in vrijwel elk bloedonderzoek zit. Hoge bloeddruk en een hoge bloedsuiker zijn de twee grootste beschadigers van de nieren, en wie een van beide heeft, volgt zijn kreatinine en eGFR elk jaar. Voor wie sport is kreatinine om een andere reden interessant: ze zegt iets over je spiermassa. Wie spier opbouwt, ziet de waarde over maanden langzaam stijgen, en wie creatine gebruikt, ziet haar met tien tot twintig procent oplopen zonder dat de nieren er iets van merken, want creatine is de grondstof waar kreatinine uit ontstaat. Dat is geen nierprobleem, maar het maakt de eGFR bij sporters te laag, en het is de reden dat een sporter zijn kreatinine leest met zijn spiermassa en zijn supplementen erbij. De andere kant is even belangrijk. Bij wie weinig spier heeft, ouderen, mensen die lang ziek zijn geweest, wie een been mist, ligt kreatinine laag terwijl de nieren al minder doen, en een normale waarde is daar geen geruststelling. Voor hen is cystatine C, een tweede maat voor de nierfunctie die niet uit de spieren komt, de betere aanvulling.

Een laag kreatinine betekent meestal weinig spiermassa, en dat is zelden een probleem op zichzelf. Het komt bij tengere mensen, ouderen en na langdurige ziekte, en in de zwangerschap, waarin de nieren harder filteren en het bloed verdund raakt. Zeldzaam zijn hyperfiltratie, waarbij de nieren vroeg in diabetes tijdelijk te hard werken, en een ernstige leverziekte, waarbij de lever de grondstof creatine niet meer aanmaakt. De vraag bij een laag kreatinine is niet of er iets mis is, maar of de eGFR die erbij staat de nierfunctie mooier voorstelt dan ze is. Een hoog kreatinine betekent dat je nieren minder filteren, of dat je meer aanmaakt dan gemiddeld. De gewoonste verklaring eerst: verminderde nierfunctie, en dan hoort de eGFR erbij en de vraag of het al drie maanden zo is; veel spiermassa; en uitdroging, die de waarde tijdelijk optilt en met drinken herstelt. Daarna komen creatine als supplement, een zware training in de dagen ervoor, medicijnen die de uitscheiding remmen of de filtratie drukken, zoals sommige antibiotica, maagzuurremmers, ontstekingsremmers en bloeddrukmedicijnen, en hoge bloeddruk of diabetes als de beschadigers op de lange termijn. Een waarde die bij herhaling stijgt, weegt zwaarder dan één hoge waarde. Zet kreatinine naast de eGFR, die het getal omrekent naar filtercapaciteit, naast kalium en natrium, die laten zien of de nieren hun werk nog doen, en bij twijfel over je spiermassa naast cystatine C. Eiwit in de urine gaat een stijging van kreatinine vaak jaren vooraf.