Ferritine

Wat is ferritine?

IJzer is de kern van hemoglobine, de zuurstofdrager in je rode bloedcellen, en van de enzymen waarmee je spieren en hersenen energie maken. Wat je niet meteen nodig hebt, bergt je lichaam op in ferritine, een eiwit dat als een holle bol duizenden ijzeratomen kan bevatten. De meeste ferritine zit in je lever, milt en beenmerg; een klein deel lekt in je bloed, en dat deel beweegt mee met de grootte van de voorraad. Daarom is de ferritinewaarde de maat voor hoeveel ijzer je hebt liggen, terwijl je hemoglobine zegt hoeveel je er op dit moment in je bloed gebruikt. Die twee lopen niet gelijk. Een ijzertekort begint met een voorraad die leegloopt, terwijl het hemoglobine nog maandenlang op peil blijft. In die fase heb je al klachten, moeheid, kortademigheid bij inspanning, trager herstel, haaruitval, terwijl een gewoon bloedbeeld nog normaal is. Ferritine slaat als eerste aan, en dat is waarom het de waarde is om bij moeheid als eerste te kennen. De valkuil is dat ferritine ook een ontstekingseiwit is. Bij een infectie, een ontsteking, leverschade of veel alcohol stijgt het los van je voorraad, en een normale waarde kan dan een leeg pakhuis verbergen. Op je uitslag staat ferritine in µg/L. Onder 15 µg/L is de voorraad leeg, boven 100 µg/L is een ijzertekort onwaarschijnlijk, en daartussen beslissen CRP en de transferrinesaturatie.

Waarom is ferritine relevant?

IJzertekort is een van de meest voorkomende en meest gemiste redenen voor moeheid, zeker bij vrouwen die menstrueren, bij wie plantaardig eet, bij duursporters, zwangeren en bloeddonoren. De klachten zijn vaag en komen sluipend: minder energie, sneller buiten adem op de trap, kouwelijk, concentratie die wegzakt, haar dat dunner wordt, rusteloze benen 's nachts. Omdat het hemoglobine nog normaal is, wordt het vaak afgedaan als druk of slecht slapen. Een ferritinewaarde maakt van dat vermoeden een getal, en een lege voorraad is goedkoop en goed aan te vullen. Voor wie sport is ferritine nog interessanter. Duursport verbruikt ijzer: zweet, de klap van elke voetstap die rode cellen kapotmaakt, en een darm die na een lange inspanning wat bloed verliest. Een ferritine dat wel binnen de band valt maar aan de lage kant zit, gaat bij sporters vaak samen met minder uithoudingsvermogen, en veel sporters voelen zich beter met een voorraad boven de vijftig. Dat is geen ziekte maar een stand van de voorraad, en die stel je met voeding en zo nodig een supplement bij. Aan de andere kant is een hoog ferritine bijna nooit ijzerstapeling. In de praktijk is het vaker ontsteking, leververvetting, overgewicht of alcohol: allemaal redenen die de waarde optillen zonder dat er meer ijzer ligt, en die je met leefstijl omlaag krijgt. De echte ijzerstapeling, hemochromatose, is een erfelijke aandoening waarbij de darm te veel ijzer opneemt, en die herken je aan een hoog ferritine met een hoge transferrinesaturatie. Die combinatie wil je niet missen, want zij is goed te behandelen zolang de organen nog geen schade hebben.

Normaalwaarden ferritine

Bij ferritine zijn de beslisgrenzen bruikbaarder dan de band van je lab: onder 15 µg/L is de voorraad leeg, boven 100 µg/L is een ijzertekort onwaarschijnlijk, en daartussen beslissen CRP en de transferrinesaturatie. De banden zelf lopen per lab en met leeftijd en geslacht ver uiteen, omdat de voorraad bij mannen en na de overgang hoger ligt en met de jaren oploopt. Bij ontsteking is ferritine vals hoog en ligt de grens voor een lege voorraad hoger. Getallen in µg/L zijn gelijk aan ng/mL.

Ferritine te hoog of te laag: wat betekent het?

Een laag ferritine betekent een lege voorraad, en de vraag is waarom. De gewoonste verklaring eerst: hevige menstruatie, te weinig ijzer uit voeding, een zwangerschap, bloedverlies in het maag-darmkanaal, duursport, en zelden een slechte opname zoals bij coeliakie. Bij een vrouw die menstrueert is de verklaring meestal duidelijk. Bij een man of een vrouw na de overgang komt een ijzertekort zelden uit de voeding alleen; de darm is dan de eerste plek waar het bloed heen kan, en dat wordt uitgezocht voordat je gaat aanvullen. Een hoog ferritine betekent meestal ontsteking of een lever die belast is, niet te veel ijzer. Kijk naar CRP en naar je leverwaarden en je buikomvang: een hoog ferritine met een hoog CRP is een ontsteking, een hoog ferritine met een hoog ALAT en overgewicht is leververvetting, en beide zakken mee als de oorzaak wegvalt. Een hoog ferritine met een transferrinesaturatie boven 45% is het beeld van ijzerstapeling, en dan hoort er onderzoek naar hemochromatose bij. Wat je eraan doet: bij een lege voorraad eet je ijzer dat je goed opneemt, rood vlees, vis en gevogelte, en uit plantaardige bronnen peulvruchten, volkoren en groene groente met vitamine C erbij, want dat verdubbelt de opname. Thee en koffie remmen de opname, dus niet bij de maaltijd. Is de voorraad echt leeg, dan vult voeding alleen hem niet snel genoeg en is een ijzertablet de weg; om de dag innemen werkt beter dan elke dag, en reken op drie tot zes maanden voordat het ferritine terug is, want het hemoglobine herstelt eerder dan de voorraad. Bij een hoog ferritine zonder stapeling zijn minder alcohol, minder buikvet en de ontsteking aanpakken de knoppen. Zet ferritine naast CRP, want ontsteking verbergt een tekort, en naast de transferrinesaturatie, die laag is bij een tekort en hoog bij stapeling. Hemoglobine en MCV vertellen of het tekort al doorwerkt in je bloed.

Hoe verloopt het bloedonderzoek voor ferritine?

Verwijzing

Niet nodig. Je kunt ferritine zelf laten meten, en het is de nuttigste waarde bij moeheid, voor wie menstrueert, plantaardig eet of veel sport.

Nuchter zijn

Niet nodig; ferritine schommelt nauwelijks met eten of het tijdstip. Sla een ijzertablet op de dag van de prik over.

Wanneer

Niet tijdens of vlak na een verkoudheid, infectie of operatie, want ferritine is dan tijdelijk hoog en zegt weinig over je voorraad. Wacht een paar weken.

De afname

Eén buisje bloed uit een ader in je arm. CRP, transferrinesaturatie en een bloedbeeld komen uit dezelfde prik.

Herhalen

Drie maanden na het starten van ijzer om te zien of de voorraad vult, en bij wie menstrueert of veel sport eens per jaar.

Welke test

Ferritine zit in de IJzer en vermoeidheid-test (€99) en in core.

Waar prikken

Prikken kan op 250+ locaties bij jou in de buurt, zonder verwijzing. Bekijk de locaties

Alleen educatieve informatie, geen medisch advies. Raadpleeg een zorgprofessional voor klinische beslissingen.