Hemoglobine

Elke rode bloedcel zit vol hemoglobine, een eiwit met ijzer in de kern dat in je longen zuurstof bindt en die in je weefsels weer loslaat. Je hemoglobinewaarde is de hoeveelheid van dat eiwit per liter bloed, en daarmee de capaciteit van je zuurstoftransport: hoeveel je spieren en hersenen per hartslag aangeleverd krijgen. Het is de waarde die bloedarmoede definieert, en de waarde die je uithoudingsvermogen mede bepaalt. Hemoglobine zegt hoeveel capaciteit je hebt, niet waarom die te laag of te hoog is. Daarvoor lees je het naast de andere waarden uit hetzelfde buisje: de celgrootte, MCV, die klein wordt bij ijzertekort en groot bij een tekort aan B12 of foliumzuur, en naast ferritine, je ijzervoorraad. Die voorraad loopt maanden eerder leeg dan het hemoglobine zakt; een normaal hemoglobine sluit een beginnend ijzertekort dus niet uit. Op je uitslag staat hemoglobine in mmol/L. Normaal is ongeveer 8,5 tot 11,0 mmol/L voor mannen en 7,5 tot 10,0 mmol/L voor vrouwen, en dat is een van de weinige waarden waar de labs het precies over eens zijn. Het is een concentratie, dus ook je vochtbalans telt mee: ingedikt bloed geeft een hoger getal zonder dat er meer cellen zijn.

Hemoglobine is wat je voelt als je de trap op loopt. Zakt het, dan krijgt elke spier per hartslag minder zuurstof, en dat merk je als moeheid die niet overgaat, kortademigheid bij inspanning, een snellere hartslag, duizeligheid bij opstaan, bleekheid en trager herstel na sport. Het is de laatste stap van een ijzertekort, en meestal is de voorraad dan al maanden leeg. Wie moe is met een laag hemoglobine heeft bijna altijd een reden die te vinden en te keren is, en de meest voorkomende is ijzer: hevige menstruatie, te weinig ijzer uit voeding, of bloedverlies dat je niet ziet. Voor wie sport is hemoglobine de waarde achter het uithoudingsvermogen, en tegelijk een waarde met een valkuil. Duurtraining vergroot je bloedvolume: er komt meer plasma bij dan cellen, en het hemoglobine per liter zakt een fractie terwijl je totale zuurstoftransport juist groter is. Dat is een aanpassing, geen bloedarmoede, en het onderscheid maak je met ferritine. Een sporter met een laag-normaal hemoglobine en een normaal ferritine is fit; een sporter met een laag-normaal hemoglobine en een leeg ferritine loopt op een lege tank. De hoge kant is meestal geen probleem. Te weinig drinken dikt het bloed in en tilt het getal op; hoogte, roken en slaapapneu zetten het lichaam aan tot meer rode cellen omdat er 's nachts of in ijle lucht te weinig zuurstof binnenkomt. Roken is daarbij de knop die je zelf hebt: koolmonoxide bezet een deel van je hemoglobine, en je lichaam maakt er meer om dat te compenseren. Alleen een aanhoudend hoge waarde zonder een van die verklaringen hoort bij een zeldzame beenmergaandoening, en die valt op doordat ook de witte cellen en bloedplaatjes oplopen.

Een laag hemoglobine betekent bloedarmoede, en de vraag is van welke soort. Van vaak naar zelden: een ijzertekort, bloedverlies, een groter plasmavolume bij duursporters en in de zwangerschap, een tekort aan vitamine B12 of foliumzuur, en een chronische ontsteking of nierziekte. De celgrootte wijst de weg: kleine cellen zijn ijzer, grote cellen zijn B12 of foliumzuur, normale cellen zijn bloedverlies, ontsteking of de nieren. Ferritine bevestigt het ijzer, en bij een man of een vrouw na de overgang is bloedverlies in de darm de eerste plek om te kijken. Een hoog hemoglobine is meestal ingedikt bloed: te weinig gedronken, gezweet, of geprikt na een zware inspanning. Drink normaal en prik opnieuw, en de waarde staat meestal weer binnen de band. Blijft hij hoog, dan zijn roken, slaapapneu en verblijf op hoogte de gewone redenen; roken laat je staan, slaapapneu laat je onderzoeken. Een hoog hemoglobine met ook veel witte cellen en bloedplaatjes is het zeldzame beeld dat verder onderzoek van het beenmerg vraagt. Leg hemoglobine altijd naast MCV en ferritine, en verder naast hematocriet, het aantal rode cellen en de reticulocyten, die laten zien of het beenmerg reageert. Prik goed gehydrateerd en niet na zware inspanning, en vergelijk over de tijd op hetzelfde moment van de dag.