ApoA1

Cholesterol lost niet op in bloed en reist daarom in deeltjes met een eiwit aan de buitenkant. Op de LDL-deeltjes en de andere deeltjes die cholesterol in de vaatwand kunnen afzetten is dat ApoB; op de HDL-deeltjes, die cholesterol uit de vaatwand terughalen en naar de lever brengen, is dat ApoA1. Dat eiwit doet meer dan de deeltjes bij elkaar houden: het zet het enzym aan dat cholesterol in het deeltje opsluit, en het is de sleutel waarmee het deeltje cholesterol uit de vaatwand ophaalt. Dat verschil bepaalt wat je meet. HDL-cholesterol weegt hoeveel cholesterol de HDL-deeltjes vervoeren; ApoA1 telt de deeltjes zelf. Twee mensen met hetzelfde HDL-cholesterol kunnen een verschillend aantal deeltjes hebben: de een met weinig zwaar beladen deeltjes, de ander met veel lichte. Veel deeltjes met weinig cholesterol erin geven een hoog ApoA1 bij een bescheiden HDL, en dat betekent dat er veel ophalers rondgaan die nog ruimte hebben. Je rapport drukt ApoA1 af in g/L; anders dan bij de cholesterolwaarden hoef je hier niet op mmol/L tegen mg/dL te letten. Normaal is ongeveer 1,04 tot 1,78 g/L bij mannen en 1,08 tot 1,99 g/L bij vrouwen, waar de labs elkaar overlappen, en vrouwen zitten door oestrogeen van nature iets hoger. Hoger is gunstig.

ApoA1 is de tegenhanger van ApoB: het ene eiwit zit op de deeltjes die cholesterol in de vaatwand kunnen afzetten, het andere op de deeltjes die het er weer uit halen. Wie beide meet, telt de aanvoer en de afvoer van cholesterol in deeltjes in plaats van in gewicht, en de verhouding tussen die twee voorspelde in grote studies het risico op een hartinfarct sterker dan het LDL-cholesterol. De tweede reden is dat ApoA1 laat zien wat leefstijl met de ophalende kant doet. Bewegen, afvallen en stoppen met roken tillen het aantal HDL-deeltjes op, en ApoA1 loopt daarin mee. Buikvet, weinig beweging en insulineresistentie drukken het, net als roken. Een laag ApoA1 bij hoge triglyceriden is het vetpatroon van insulineresistentie, en dat is het patroon waar leefstijl het meeste aan verandert. De eerlijke beperking is dat de Nederlandse risicoschatting er niet mee werkt. Die rekent met het LDL en het non-HDL, en beveelt het routinematig meten van apolipoproteïnen niet aan. Een hoog HDL, en dus een hoog ApoA1, beschermt bovendien minder dan lang werd gedacht: het optillen van HDL met medicijnen bleek geen hartinfarcten te voorkomen. Lees ApoA1 daarom naast je HDL en ApoB, niet in plaats daarvan, en laat de beslissing over een statine op het LDL en non-HDL vallen.

Een laag ApoA1 betekent dat er minder deeltjes zijn die cholesterol uit de vaatwand terughalen. Meestal ligt het aan het eerste en zelden aan het laatste: overgewicht, weinig beweging en insulineresistentie, het patroon dat het HDL drukt en het dragende eiwit mee omlaag trekt; roken, dat het aantal HDL-deeltjes verlaagt; en een traag werkende schildklier, die de hele vethuishouding verandert. Een lage waarde beweegt dus meestal mee met een laag HDL, en de aanpak is dezelfde. Een hoog ApoA1 is gunstig en hoort bij een hoog HDL: meer deeltjes betekent meer dragend eiwit, dus de twee bewegen meestal samen. Regelmatige beweging tilt het op langs dezelfde route als het HDL-cholesterol, en vrouwen zitten door oestrogeen van nature hoger; oestrogeen in tabletvorm tilt het nog verder op. Lopen ApoA1 en HDL uiteen, dan zegt dat iets over de belading van de deeltjes: veel deeltjes met weinig cholesterol erin geven een hoog ApoA1 bij een bescheiden HDL. ApoA1 hoort altijd naast je HDL-cholesterol, want de twee beschrijven dezelfde deeltjes vanuit twee kanten, naast ApoB, want de verhouding tussen die twee is waar deze bepaling meestal voor wordt aangevraagd, en naast de triglyceriden, die laten zien of het patroon van insulineresistentie speelt. Vergelijk alleen met de band op je eigen rapport, want de twee labs die er een publiceren leggen die verschillend.