ApoB

Apolipoproteïne B, kortweg apoB, is het structuureiwit van de deeltjes die cholesterol van de lever naar de weefsels brengen: LDL, zijn voorlopers VLDL en IDL, en Lp(a). Het eiwit vormt de buitenkant van het deeltje en is tegelijk de sleutel waarmee cellen het herkennen en opnemen. Op elk van die deeltjes zit precies één apoB. Je apoB-waarde telt dus het aantal deeltjes dat cholesterol de vaatwand in kan brengen, terwijl LDL-cholesterol de lading weegt die ze bij zich dragen. Dat verschil doet ertoe. Aderverkalking begint met deeltjes die in de vaatwand blijven steken, en hoeveel deeltjes er zijn zegt daar meer over dan hoeveel cholesterol ze samen vervoeren. Twee mensen met hetzelfde LDL kunnen een verschillend apoB hebben: wie veel kleine, compacte deeltjes heeft, zoals bij buikvet en insulineresistentie, heeft meer deeltjes dan het LDL-getal doet vermoeden, en juist die kleine deeltjes dringen de vaatwand makkelijk in. Op je uitslag staat apoB als één getal in gram per liter (g/L). Labs publiceren er een gemeten bereik bij; waar die bereiken elkaar overlappen loopt dat van 0,66 tot 1,33 g/L bij mannen en 0,60 tot 1,17 g/L bij vrouwen, en daarbuiten verschillen ze. De tabel verderop laat ze naast elkaar zien.

ApoB is de scherpste enkele maat voor hoeveel schadelijke deeltjes er in je bloed rondgaan, en daarmee voor je risico op aderverkalking. Het is vooral nuttig waar LDL tekortschiet: bij hoge triglyceriden, buikvet, insulineresistentie of diabetes, waar de deeltjes klein en talrijk zijn en het LDL-getal geruststellender oogt dan het is. Bij een deel van de mensen, vooral met buikvet, lopen LDL en apoB uit elkaar: het LDL zegt in orde, terwijl het aantal deeltjes hoog is. Artsen noemen dat discordantie, en het is precies de groep die met LDL alleen wordt gemist. Voor wie gezond wil blijven is dat de waarde van het getal: een normaal LDL met een verhoogd apoB is een vroege aanwijzing dat de stofwisseling de verkeerde kant op beweegt, en die kant is met eten en bewegen te keren. In de Nederlandse praktijk wordt apoB niet standaard gemeten, omdat non-HDL-cholesterol, je totaal cholesterol min je HDL, vergelijkbare informatie geeft zonder extra bepaling. ApoB is de scherpere aanvulling voor wie het precies wil weten.

Een hoog apoB betekent veel deeltjes die cholesterol de vaatwand in kunnen brengen. De oorzaken zijn dezelfde als bij LDL: veel verzadigd vet, overgewicht en weinig beweging, aanleg, een traag werkende schildklier, en zeldzaam een nierziekte of erfelijke hypercholesterolemie. Bij overgewicht en insulineresistentie loopt apoB vaak verder op dan LDL, omdat de deeltjes kleiner en talrijker worden. Een laag apoB is gunstig; er is geen ondergrens waaronder iets mis is. Bij wie plantaardig en vezelrijk eet, slank is en veel beweegt, is het de gewone uitkomst; bij anderen is het aanleg of het effect van cholesterolverlagende medicatie. De knoppen zijn dezelfde als bij LDL: olijfolie in plaats van boter, noten en vette vis in plaats van vet vlees en vleeswaren, vezels uit havermout, peulvruchten, groente en fruit, afvallen rond de buik en dagelijks bewegen. ApoB reageert daar sterker op dan LDL zodra de buikomvang meebeweegt, omdat je dan niet alleen minder cholesterol per deeltje krijgt, maar ook minder deeltjes. Bij de meeste mensen zonder erfelijke aanleg is dat de hele oplossing; bij een erfelijk hoog cholesterol of een al bestaande hart- of vaatziekte blijft leefstijl de basis en komt daar meestal medicatie bij. Lees apoB naast je LDL: is apoB hoger dan het LDL doet vermoeden, dan heb je veel kleine deeltjes en is buikomvang de knop. Kijk naar de overlap van de labbereiken, want die lopen uiteen, en naar de trend over meer metingen. Het enige apoB-getal in de Nederlandse richtlijn is een signaalgrens: boven 1,0 g/L valt een niet-nuchtere waarde op. Dat is geen streefwaarde.