LDL cholesterol

Cholesterol is een bouwstof. Je lichaam gebruikt het voor celwanden, hormonen en gal, en je lever maakt het grootste deel zelf. Omdat vet niet in bloed oplost, wordt cholesterol vervoerd in lipoproteïnen: bolletjes van eiwit en vet die het door de bloedbaan dragen. LDL, low-density lipoprotein, is het deeltje dat cholesterol van de lever naar de weefsels brengt. Je LDL-cholesterol is de hoeveelheid cholesterol die in die deeltjes onderweg is. Het probleem begint als er meer LDL-deeltjes circuleren dan de weefsels opnemen. De overmaat dringt de binnenbekleding van de slagaders in en blijft daar hangen. Witte bloedcellen ruimen die deeltjes op, raken ermee volgestouwd en sterven af; uit dat opgehoopte materiaal ontstaat plaque, de vernauwing die we aderverkalking noemen. Hoe meer LDL en hoe langer, hoe meer plaque. Dat is waarom LDL van alle cholesterolwaarden het meest zegt over je hart en bloedvaten. Op je uitslag staat LDL als één getal in millimol per liter (mmol/L), meestal uitgerekend uit je totaal cholesterol, HDL en triglyceriden. Wat er niet bij staat, is een echte normaalwaarde, en dat is geen slordigheid. Bij de meeste bloedwaarden staat wat gezonde mensen meestal hebben, maar wat gewoon is, is niet wat je vaten willen: aderverkalking bouwt ook op bij waarden die iedereen om je heen heeft. Daarom staat er bij LDL een streefwaarde in plaats van een bereik, en verschilt die per lab. De tabel verderop laat het zien.

Een hoog LDL voel je niet. Er is geen klacht, geen signaal, alleen een getal. Intussen telt de schade op: elk jaar met een hoger LDL voegt een beetje plaque toe, en die bouwt zich niet zomaar weer af. Daarom loont het om je LDL jong te kennen. Wie op je dertigste weet waar je staat, kan met kleine aanpassingen tientallen jaren blootstelling voorkomen; wie het op je zestigste hoort, heeft die jaren al gehad. Dat verband is oorzakelijk en niet alleen statistisch, zo bevestigt ook de Nederlandse richtlijn voor hart- en vaatrisico. Er is geen ondergrens waaronder minder LDL niet meer helpt: lager is beter voor je vaten, ook als je waarde al 'normaal' heet. Wat 'te hoog' is, hangt af van de rest. Wie rookt, een hoge bloeddruk heeft of al een hartinfarct heeft gehad, heeft bij hetzelfde LDL veel meer te winnen dan iemand zonder andere risicofactoren. Daarom bestaan er streefwaarden per risicogroep, zoals onder 1,8 mmol/L na een hart- of vaatziekte en onder 2,6 mmol/L bij verhoogd risico. Die gelden voor wie behandeld wordt; voor iedereen geldt de richting.

Een hoog LDL komt meestal uit een combinatie van wat je eet, hoeveel je weegt en wat je hebt meegekregen. Verzadigd vet is de grootste knop: vet vlees, boter, volle zuivel, koek en gebak duwen LDL omhoog. Overgewicht en weinig beweging doen er een schep bovenop, en hoeveel je lever aanmaakt en weer opruimt is deels erfelijk. Een traag werkende schildklier kan LDL ook laten stijgen. Is je LDL van jongs af aan sterk verhoogd, zeker als hart- en vaatziekten jong in de familie voorkomen, dan kan familiaire hypercholesterolemie in het spel zijn: een erfelijke aanleg waarbij de lever LDL slecht opruimt. Een laag LDL is goed nieuws. Er is geen ondergrens waaronder het een probleem wordt. Bij mensen die veel plantaardig en vezelrijk eten, slank zijn en veel bewegen, is een laag LDL de gewone uitkomst; bij anderen is het aanleg, of het effect van cholesterolverlagende medicatie. LDL luistert naar wat je doet. Vervang verzadigd vet door onverzadigd vet: olijfolie in plaats van boter, noten en vette vis in plaats van vet vlees en vleeswaren. Eet meer vezels uit havermout, peulvruchten, groente en fruit; oplosbare vezels binden galzuren in je darm, zodat je lever cholesterol moet aanspreken om nieuwe aan te maken. Val af als je te zwaar bent, vooral rond de buik, en beweeg dagelijks. Bij de meeste mensen zonder erfelijke aanleg is dat de hele oplossing, en het effect zie je binnen enkele weken tot maanden terug in je bloed. Is je LDL sterk verhoogd of erfelijk, of heb je al een hart- of vaatziekte, dan is leefstijl nog steeds de basis en komt daar meestal medicatie bij. Lees LDL naast de rest van je bloedvetten. Non-HDL-cholesterol, je totaal cholesterol min HDL, telt ook het cholesterol in andere schadelijke deeltjes mee. Hoge triglyceriden met een laag HDL naast een normaal LDL wijzen op een metabool patroon waarbij de LDL-deeltjes kleiner en talrijker zijn dan het getal laat zien; ApoB telt die deeltjes rechtstreeks. En kijk naar de trend: één meting is een momentopname, twee metingen laten zien welke kant het op gaat.