Totaal cholesterol

Cholesterol is een bouwstof. Je lichaam gebruikt het voor celwanden, hormonen en gal, en je lever maakt het grootste deel zelf; wat je eet levert maar een klein deel. Omdat vet niet in bloed oplost, reist cholesterol verpakt in lipoproteïnen, bolletjes van eiwit en vet, en welk deeltje het vervoert bepaalt wat het doet. LDL brengt cholesterol naar de weefsels en de vaatwand; HDL haalt het er weer weg en brengt het terug naar de lever. Totaal cholesterol telt alles bij elkaar op, ongeacht in welk deeltje het zat. Op je uitslag staat het totaal als één getal in millimol per liter (mmol/L). Het is het cholesterolgetal dat mensen zich van vroeger herinneren, maar het is een optelsom die twee tegengestelde dingen bij elkaar telt. Twee mensen met hetzelfde totaal kunnen een heel verschillend risico hebben: de een omdat het LDL hoog is, de ander omdat het HDL hoog is. Daarom zegt het totaal op zichzelf weinig en kijk je naar de delen. Dat is ook waarom labs er verschillend mee omgaan: sommige publiceren wat gezonde mensen meten, per leeftijd en geslacht, andere drukken één afgesproken grens af. De tabel verderop laat het verschil zien.

Het totaal telt mee omdat het grootste deel ervan cholesterol in LDL-deeltjes is, en die zijn de oorzaak van aderverkalking. Een hoog totaal is daarom meestal een hoog LDL, en dan geldt alles wat op de LDL-pagina staat: je voelt er niets van, de schade telt op over jaren, en lager is beter. Maar het totaal kan ook hoog zijn door een hoog HDL, en dat is juist gunstig. Aan het getal alleen is niet te zien welke van de twee het is. Daarom stuurt niemand meer op het totaal. Er is in Nederland geen streefwaarde voor; de risicoschatting rekent met het totaal min het HDL, non-HDL-cholesterol, omdat daarin precies het cholesterol zit dat zich in de vaatwand ophoopt. Wat er van het totaal overblijft zijn twee grenzen: boven 5 mmol/L geldt niet-nuchter bloed als afwijkend, en boven 8 mmol/L geldt een zeer hoog cholesterol als ernstige risicofactor op zichzelf.

Een hoog totaal komt meestal door een hoge LDL-fractie, en die door wat je eet, hoeveel je weegt en wat je hebt meegekregen. Verzadigd vet uit vet vlees, boter, volle zuivel, koek en gebak is de grootste knop; overgewicht en weinig beweging doen er een schep bovenop, en hoeveel je lever aanmaakt en weer opruimt is deels erfelijk. Cholesterol uit je eten zelf, zoals in eieren en garnalen, telt veel minder dan mensen denken: je lever regelt haar eigen aanmaak erop bij. Verzadigd vet doet het omgekeerde en zet de lever juist aan tot meer LDL, en daarom weegt boter zwaarder dan een ei. Een traag werkende schildklier kan het totaal ook laten stijgen. Een totaal boven 8 mmol/L, zeker van jongs af aan of met hart- en vaatziekten jong in de familie, past bij familiaire hypercholesterolemie. Soms komt een hoog totaal door een hoog HDL, en dan is er niets mis. Een laag totaal is meestal gewoon gezond: wie plantaardig en vezelrijk eet, slank is en beweegt, heeft vaak een laag LDL en dus een laag totaal. Soms is het cholesterolverlagende medicatie, en soms een laag HDL, wat een andere situatie is. Omlaag brengen doe je via het LDL. Olijfolie in plaats van boter, noten en vette vis in plaats van vet vlees en vleeswaren, meer vezels uit havermout, peulvruchten, groente en fruit, afvallen bij overgewicht en dagelijks bewegen. Bij de meeste mensen zonder erfelijke aanleg is dat genoeg, en je ziet het binnen enkele weken tot maanden terug in je bloed. Bij een erfelijk hoog cholesterol of een al bestaande hart- of vaatziekte blijft leefstijl de basis en komt daar meestal medicatie bij. Kijk altijd naar de delen: LDL en non-HDL zeggen wat er in de vaatwand belandt, HDL en triglyceriden laten het metabole patroon zien. En lees het totaal als trend: één meting is een momentopname.