Vitamine D

Wat is vitamine D?

Vitamine D is eigenlijk een hormoon dat je lichaam zelf maakt. Als zonlicht met genoeg kracht op je huid valt, maakt die huid uit een cholesterolachtige stof vitamine D, die je lever omzet in de vorm die het lab meet en je nieren in de actieve vorm. Die actieve vorm laat je darm calcium en fosfaat opnemen, houdt je botten stevig en je spieren sterk, en doet mee in je afweer. Voeding, vette vis, eieren en verrijkte producten, levert maar een klein deel; de zon is de bron. Daar zit het probleem voor wie in Nederland woont. Boven de vijftigste breedtegraad staat de zon van oktober tot maart te laag om de huid iets te laten maken, en de voorraad die je in de zomer opbouwt, raakt in de loop van de winter op. De bloedwaarde is daardoor het laagst in maart en het hoogst in september, en dat verschil is groter dan het verschil tussen twee labs. Wie weinig buiten komt, een donkere huid heeft, bedekkende kleding draagt of zonnebrand smeert, maakt ook in de zomer minder aan; wie overgewicht heeft, bergt de vitamine op in vet waar ze niet uitkomt. Op je uitslag staat vitamine D in nmol/L, als 25-hydroxyvitamine D. Normaal is ongeveer 50 tot 130 nmol/L, waar de labs elkaar overlappen; onder de 30 nmol/L is er een echt tekort, en de landelijke streefwaarde is boven de 30 nmol/L onder de zeventig en boven de 50 nmol/L daarboven. Boven de 250 nmol/L wordt het te veel, en dat haal je alleen met supplementen.

Waarom is vitamine D relevant?

Een tekort aan vitamine D is in Nederland de gewoonste van alle tekorten, en het geeft lang geen klachten. Bij een ernstig tekort verweken de botten, doen spieren en botten pijn en word je zwak in de bovenbenen; bij een mild tekort gebeurt er van buiten niets, maar haalt je lichaam calcium uit de botten om de bloedwaarde op peil te houden, en dat kost over de jaren botdichtheid. Voor ouderen telt daarbij de spierkracht: wie genoeg vitamine D heeft, valt minder en breekt minder. Daarom is het advies in Nederland eenvoudig, en het geldt zonder bloedtest: vrouwen vanaf vijftig, iedereen vanaf zeventig, wie een donkere huid heeft, bedekkende kleding draagt of weinig buiten komt, en zwangere vrouwen slikken dagelijks tien microgram, en boven de zeventig twintig. Wie daar niet onder valt en van april tot oktober regelmatig met onbedekte armen buiten is, komt de winter meestal door zonder tekort, al zit een groot deel van de bevolking aan het eind van de winter onder de 50 nmol/L. Voor wie sport of veel binnen werkt, is de bloedwaarde vooral een controle op de winter. Een waarde in september zegt hoe groot de voorraad is waarmee je de donkere maanden ingaat, en een waarde in maart of het is gelukt. Meer is niet beter: boven de 100 is er geen extra winst aangetoond, en hoge doses supplement kunnen het calcium in je bloed en je nieren in de problemen brengen.

Normaalwaarden vitamine D

Gemeten als 25-hydroxyvitamine D in nmol/L, de voorraadvorm die je lever maakt. Belangrijker dan het verschil tussen labs is het seizoen: de waarde is het laagst in maart en het hoogst in september, dus lees haar altijd met de maand van de prik erbij en meet een tekort na in hetzelfde seizoen. Het landelijke advies om aan te vullen geldt voor veel mensen zonder bloedtest.

Vitamine D te hoog of te laag: wat betekent het?

Een lage waarde betekent een voorraad die op is, en de vraag is vooral wanneer je geprikt bent. Van vaak naar zelden: weinig buiten komen, want boven de vijftigste breedtegraad maakt de huid van oktober tot maart niets aan en de rest van het jaar alleen midden op de dag; een donkere huid, waarbij meer pigment het licht tegenhoudt en de aanmaak veel trager gaat; en bedekkende kleding of zonnebrand, die precies het licht blokkeren dat de aanmaak op gang brengt. Daarna komen overgewicht, waarbij de vitamine in vet wordt vastgehouden, een slechte opname in de darm bij coeliakie, de ziekte van Crohn of na een maagverkleining, en medicijnen zoals anti-epileptica en langdurig prednison. Onder de 30 nmol/L is er een echt tekort dat de botten raakt, en dat vul je aan. Een hoge waarde komt vrijwel altijd door te veel supplement, want je huid stopt zelf met aanmaken als de voorraad vol is en een pil doet dat niet. Boven de 250 nmol/L kan het calcium in je bloed stijgen, met dorst, veel plassen, misselijkheid en nierstenen als gevolg, en dan stop je met het supplement en laat je het calcium meten. Zeldzaam is sarcoïdose of een andere ziekte met granulomen, waarbij ontstoken weefsel vitamine D buiten de nier om activeert en het calcium stijgt bij een gewone bloedwaarde. Wat je eraan doet: bij een lage waarde een supplement van tien tot twintig microgram per dag, of een hogere dosis om te beginnen als de waarde ver onder de 30 nmol/L zit, en reken op drie maanden voordat de bloedwaarde terug is. Vitamine D lost op in vet, dus neem het bij een maaltijd. Kom van april tot oktober rond het middaguur een kwartier tot een halfuur buiten met onbedekte armen en gezicht, want dat bouwt de voorraad op waar een pil alleen bijvult. Eet vette vis en eieren. Bij een hoge waarde stop je met het supplement en meet je na drie maanden opnieuw; wie boven de 100 zit, heeft aan tien microgram per dag genoeg. Lees vitamine D altijd met de maand van de prik erbij, naast calcium en PTH, want een tekort laat het PTH stijgen en het calcium uit de botten halen, en naast ALP als je botpijn hebt. Bij een hoge waarde hoort calcium erbij.

Hoe verloopt het bloedonderzoek voor vitamine D?

Verwijzing

Niet nodig. Je kunt vitamine D zelf laten meten, al geldt het landelijke advies om aan te vullen voor veel mensen zonder bloedtest.

Nuchter zijn

Niet nodig; eten verschuift de waarde niet. Sla het supplement op de dag van de prik over als je wilt weten waar je zonder staat.

Wanneer

Aan het eind van de winter, in februari of maart, om te zien of je de donkere maanden zonder tekort doorkomt, of in september om te weten met welke voorraad je erin gaat. Meet een tekort altijd na in hetzelfde seizoen.

De afname

Eén buisje bloed uit een ader in je arm. Calcium, PTH en ALP komen uit dezelfde prik.

Herhalen

Drie maanden na het starten van een supplement, om te zien of de waarde terug is. Daarna eens per jaar in hetzelfde seizoen, of niet meer als je dagelijks aanvult en de waarde in de band zit.

Welke test

Vitamine D zit in de uitgebreide meting (€229) en in core.

Waar prikken

Prikken kan op 250+ locaties bij jou in de buurt, zonder verwijzing. Bekijk de locaties

Alleen educatieve informatie, geen medisch advies. Raadpleeg een zorgprofessional voor klinische beslissingen.