Urinezuur

Urinezuur ontstaat als je lichaam purines afbreekt. Purines zitten in je eigen cellen, die dagelijks vernieuwd worden, en in wat je eet: vlees, orgaanvlees, schaal- en schelpdieren, en via een omweg ook fructose en alcohol, die de afbraak in je lever aanjagen. Wat je niet nodig hebt, voeren je nieren af, met een klein deel via de darm. De waarde in je bloed is dus de balans van twee dingen: hoeveel je aanmaakt en hoeveel je kwijtraakt. Het probleem met urinezuur is dat het slecht oplost. Boven een concentratie die dicht bij de bovengrens van het normale bereik ligt, slaat het neer als naaldvormige kristallen, het liefst in koele gewrichten zoals de grote teen, en soms in de nieren als steen. Zolang de waarde daaronder blijft, gebeurt er niets; het is een drempelverschijnsel, en dat verklaart waarom de meeste mensen met een hoog urinezuur nooit een jichtaanval krijgen en sommigen wel. Op je uitslag staat urinezuur in mmol/l, met een bereik voor mannen en een voor vrouwen. Normaal is 0,20 tot 0,42 mmol/l bij mannen en 0,12 tot 0,34 mmol/l bij vrouwen; vrouwen zitten lager doordat oestrogeen de uitscheiding via de nieren bevordert, en na de overgang schuift hun waarde richting die van mannen. Voor wie jicht heeft, geldt een strengere grens: onder 0,35 mmol/l lossen kristallen langzaam op.

Urinezuur is de waarde achter jicht, een van de pijnlijkste gewrichtsontstekingen die er zijn: een gewricht, vaak de grote teen, dat in één nacht rood, dik en onaanraakbaar wordt. Hoe hoger de waarde en hoe langer hij hoog blijft, hoe groter de kans dat er ergens kristallen neerslaan. Maar een hoge waarde alleen is geen ziekte, en de meeste mensen met een hoog urinezuur krijgen nooit jicht. De reden om de waarde toch te kennen, is wat erachter zit. Een hoog urinezuur is bij de meeste mensen een leefstijlwaarde. Het hoort bij buikvet en insulineresistentie, want insuline remt de uitscheiding via de nieren. Het hoort bij frisdrank en vruchtensap, want fructose jaagt de aanmaak aan. Het hoort bij bier en sterke drank, en bij veel vlees en weinig groente. Daarom loopt het vaak mee met hoge triglyceriden, een hoge bloeddruk en een hoge bloedsuiker, en het is een van de vroegste waarden die die kant op wijzen. Of urinezuur zelf de vaten en nieren beschadigt of alleen meeloopt, is niet uitgemaakt; het verlagen met medicijnen bij mensen zonder jicht heeft in onderzoek weinig opgeleverd. Wat wel vaststaat: de leefstijl die het urinezuur verlaagt, is dezelfde die de rest van dat patroon verbetert. Nierstenen zijn de tweede reden om de waarde te kennen: een deel ervan bestaat uit urinezuur, en veel drinken en een lagere waarde helpen daartegen. Voor wie jicht heeft, verandert de vraag. Dan is 0,35 mmol/l de grens waar de behandeling op stuurt, ruim onder wat de labs bij mannen nog normaal noemen, omdat kristallen pas onder die concentratie oplossen.

De gewone oorzaken van een hoog urinezuur zijn de knoppen zelf: overgewicht en insulineresistentie, frisdrank en vruchtensap, bier en sterke drank, veel rood vlees, orgaanvlees en schaal- en schelpdieren, en te weinig drinken. Daarnaast medicijnen: plaspillen zoals hydrochloorthiazide en een lage dosis aspirine remmen de uitscheiding. En de nieren zelf: wie minder filtert, houdt meer urinezuur vast. Zeldzamer zijn erfelijke aanleg, psoriasis en snelle celafbraak, zoals na zware inspanning of chemotherapie. Snel afvallen en vasten drijven de waarde tijdelijk op, omdat ketonen de uitscheiding remmen. Een laag urinezuur is bijna altijd gunstig of onschuldig. Bij wie plantaardig eet, slank is en weinig alcohol drinkt, is het de gewone uitkomst, en bij wie voor jicht behandeld wordt is het het doel. Heel lage waarden komen soms door medicijnen die de uitscheiding aanjagen, of door een zeldzame erfelijke eigenschap van de nieren, en die vragen zelden iets. Urinezuur reageert binnen weken op wat je verandert. Frisdrank, sap en energiedrank eruit, want fructose is de sterkste voedingsknop. Bier en sterke drank minderen; wijn weegt minder zwaar. Minder rood vlees, orgaanvlees en schaal- en schelpdieren, meer groente, peulvruchten en volkoren; de purines uit planten verhogen het urinezuur nauwelijks. Magere zuivel, koffie en vitamine C verlagen het een beetje. Afvallen rond de buik werkt het sterkst en het langst, mits geleidelijk. Veel water, zeker bij nierstenen. Bij jicht met herhaalde aanvallen of jichtknobbels komt daar medicatie bij, allopurinol voorop, en dan is 0,35 mmol/l het doel. Lees urinezuur naast je nierfunctie, creatinine en eGFR, want de nieren zijn de uitgang, en naast triglyceriden, bloedsuiker en bloeddruk, waar het vaak mee oploopt. Eén hoge waarde is geen jicht; jicht wordt vastgesteld op klachten en zo nodig op kristallen in het gewrichtsvocht, en tijdens een aanval kan het urinezuur zelfs normaal zijn.