Trombocyten

Bloedplaatjes zijn geen cellen maar celfragmenten: je beenmerg maakt reuzencellen die stukjes van zichzelf afsnoeren, en die stukjes gaan ongeveer een week mee voordat de milt ze opruimt. Er zijn er honderden miljarden, en hun taak is de eerste hulp bij een beschadiging. Raakt een vaatwand kapot, dan plakken ze binnen seconden aan de beschadigde plek en aan elkaar, vormen een prop, en geven stoffen af die de stolling op gang brengen en het herstel van de wand starten. Het aantal wordt gestuurd door een hormoon uit de lever, en het beenmerg reageert op wat het lichaam vraagt. Bij een ontsteking, een infectie, bloedverlies of ijzertekort maakt het beenmerg extra plaatjes, en dat is een gezonde reactie die weer zakt als de oorzaak weg is. Bij een virus, alcohol of sommige medicijnen maakt het er tijdelijk minder, en bij een lever met littekens houdt een gezwollen milt er te veel vast. Pas onder de 50 neemt de kans op bloedingen echt toe; daarboven merk je van een afwijkend getal meestal niets. Je rapport drukt het aantal af in ×10⁹/L. Normaal is 150 tot 400 ×10⁹/L, en dat is een van de weinige waarden waar alle vier de labs precies hetzelfde bereik hanteren. Bij een getal onder de 50 wordt de aanvrager dezelfde dag gebeld, en één lab belt ook boven de 700.

Bloedplaatjes zitten in elk bloedbeeld en zeggen twee dingen tegelijk: of je bloed kan stollen, en of je beenmerg reageert op iets. Een laag aantal vergroot de kans op bloedingen, van blauwe plekken en tandvleesbloedingen tot, ver onder de 50, spontane bloedingen; een hoog aantal is meestal geen probleem van de plaatjes zelf maar een teken dat er ergens een ontsteking, infectie of ijzertekort speelt. De tweede reden is dat het getal bij leefstijl hoort. Alcohol remt het beenmerg en breekt plaatjes sneller af, en wie dagelijks drinkt zit vaak aan de lage kant zonder dat er iets anders aan de hand is; een paar weken niet drinken brengt het terug. IJzertekort, door hevige menstruaties of te weinig ijzer uit voeding, tilt het aantal juist op, en dat is vaak de eerste aanwijzing voordat het hemoglobine zakt. De eerlijke beperking is dat een laag getal het vaakst vals is. Bloedplaatjes kunnen in de afnamebuis samenklonteren, waardoor de teller er te weinig telt; een herhaling in een andere buis laat dan een normaal getal zien. Pas als het laag blijft, en zeker als ook het hemoglobine en de witte cellen laag zijn, gaat de vraag over het beenmerg zelf.

Een laag aantal bloedplaatjes betekent dat er minder worden gemaakt, meer worden afgebroken, of dat de teller er te weinig telde. De gewoonste verklaring eerst: samenklonterende plaatjes in de buis, wat een vals laag getal geeft dat bij herhaling verdwijnt; een virusinfectie, die het beenmerg een paar weken remt; alcohol, dat het beenmerg remt en de afbraak versnelt; medicatie, zoals sommige antibiotica, pijnstillers en bloedverdunners; een leveraandoening, waarbij een gezwollen milt te veel plaatjes vasthoudt; en zelden auto-immuunafbraak, waarbij de afweer de plaatjes zelf opruimt en het getal alleen daalt terwijl de rest van het bloedbeeld normaal is. Een hoog aantal betekent bijna altijd dat het beenmerg reageert op iets. Meestal ligt het aan het eerste en zelden aan het laatste: een ontsteking of infectie, waarbij de plaatjes samen met het CRP oplopen; ijzertekort, vaak de eerste aanwijzing voordat het hemoglobine zakt; na een operatie of bloedverlies, als het beenmerg de voorraad aanvult; en zelden een verwijderde milt, die de plaatjes niet meer opruimt, of een beenmergziekte waarbij het beenmerg er zelfstandig te veel maakt. Boven de 700 hoort een tweede blik op het beenmerg erbij. Zet bloedplaatjes naast het hemoglobine en de witte bloedcellen, want drie lage lijnen tegelijk wijzen op het beenmerg en één lage lijn niet, naast ferritine, dat bij een hoog getal een ijzertekort verraadt, naast CRP, dat laat zien of een ontsteking het getal optilt, en naast het MCV, dat bij ijzertekort zakt.