Koper

Koper is een spoorelement: je hebt er weinig van nodig, maar zonder gaat het mis. Het zit in een handvol enzymen met grote taken. Eén maakt ijzer bruikbaar, zodat het in je rode bloedcellen terechtkomt; zonder koper ontstaat een bloedarmoede die op ijzertekort lijkt maar niet op ijzer reageert. Eén maakt collageen en elastine stevig, in je bloedvaten, je botten en je huid. Eén ruimt vrije radicalen op, en één beschermt de isolatie om je zenuwen. Koper zit in schaal- en schelpdieren, noten, zaden, volkoren, cacao en lever. Het meeste koper in je bloed, ruwweg negen van de tien delen, zit vast aan ceruloplasmine, een eiwit dat je lever maakt. Dat maakt de koperwaarde tot een dubbele meting: ze zegt iets over je koper en iets over dat eiwit. Ceruloplasmine stijgt bij ontsteking, in de zwangerschap en door oestrogeen, dus ook door de pil, en tilt dan het koper mee op zonder dat je meer koper hebt. Andersom is een laag koper met een laag ceruloplasmine het spoor naar de ziekte van Wilson, waarbij koper zich juist ophoopt in lever en hersenen. Op je uitslag staat koper in µmol/L. Normaal is ongeveer 12 tot 20,1 µmol/L waar de labs elkaar overlappen. Het wordt in een speciale buis afgenomen, omdat gewone buizen sporen van metaal kunnen afgeven.

De reden dat koper voor wie gezond wil blijven interessant is, zit in zink. Zink en koper concurreren om dezelfde opname in de darm, en veel zink zet de darmcellen aan om koper vast te houden en af te voeren. Wie maandenlang een hoge dosis zink slikt, tegen verkoudheid, voor de huid of voor het testosteron, kan daardoor een kopertekort oplopen zonder er ooit aan te denken. Dat begint met moeheid en een bloedarmoede die niet op ijzer reageert, en kan doorgroeien naar een doof gevoel in de voeten en een onvast gevoel bij het lopen dat op een B12-tekort lijkt. Een koperwaarde naast een zinkwaarde laat zien of het supplement doorgeslagen is. De tweede groep is iedereen bij wie de opname hapert: na een maagverkleining, bij coeliakie of een chronische darmontsteking, en bij wie langdurig eenzijdig eet. Ook hier zijn bloedarmoede en zenuwklachten de eerste tekens, en ook hier is het te keren zodra je het ziet. De derde reden is zeldzaam maar te belangrijk om te missen: de ziekte van Wilson, een erfelijke aandoening waarbij de lever koper niet kwijt kan en het zich ophoopt in lever en hersenen. Die geeft juist een lage koperwaarde en een laag ceruloplasmine, vaak bij een jonge volwassene met onverklaarde leverwaarden, trillen of stemmingsklachten. Onbehandeld is het ernstig, behandeld is het goed te hanteren, en het begint met deze twee waarden naast elkaar.

Een hoog koper is meestal het transporteiwit en niet het koper zelf. In volgorde van hoe vaak het voorkomt: een ontsteking, want ceruloplasmine is een acutefase-eiwit; de pil of andere oestrogenen; een zwangerschap; en zelden een leverziekte waarbij de gal niet goed afvloeit. Een hoog koper met een hoog ceruloplasmine en een hoog CRP is dus een ontsteking, geen koperkwestie. Te veel koper uit voeding of water komt vrijwel niet voor. Een laag koper betekent te weinig aanvoer, een haperende opname, te veel zink, of een laag ceruloplasmine. In volgorde: een laag ceruloplasmine, dat het koper mee omlaag trekt; veel zink als supplement; een maagverkleining of darmziekte; en zelden de ziekte van Wilson. Een laag koper met een laag ceruloplasmine bij een jong iemand met leverwaarden of neurologische klachten is de combinatie die je niet wilt missen. Lees koper altijd naast ceruloplasmine, en verder naast zink, CRP, ferritine en je bloedbeeld, en houd bij het vergelijken over de tijd hetzelfde lab aan.