Vitamine B1

Thiamine is een B-vitamine met één hoofdtaak: zij zit als hulpstof in de enzymen die koolhydraten omzetten in energie. Zonder B1 blijft de suiker halverwege steken en komt de energie er niet uit. Weefsels die veel energie vragen en weinig reserve hebben, je hersenen, je zenuwen en je hartspier, merken dat als eerste. Vandaar dat een tekort begint met vermoeidheid, prikkelbaarheid en tintelingen in de voeten, en in een ernstig geval de hersenen en het hart raakt. Het bijzondere aan B1 is hoe weinig je ervan bewaart. Waar vitamine B12 jaren in je lever ligt, heeft je lichaam van B1 een voorraad van twee tot drie weken. Eet je die tijd eenzijdig, of verbruik je meer dan er binnenkomt, dan raakt de voorraad op. B1 zit in volkoren graan, peulvruchten, varkensvlees, noten en zaden; wit brood, witte rijst en suiker leveren de koolhydraten wel, maar de vitamine niet. Op je uitslag staat vitamine B1 in nmol/L. Het wordt gemeten in volbloed en niet in serum, omdat de werkzame vorm in je rode bloedcellen zit. Normaal is ongeveer 100 tot 170 nmol/L waar de labs elkaar overlappen; het bereik verschilt hier per lab meer dan bij de meeste waarden.

Een tekort aan B1 is in Nederland geen zeldzaamheid, het valt alleen weinig op. De grootste reden is alcohol. Alcohol remt de opname van B1 in de darm, vermindert de opslag in de lever en verbruikt de vitamine bij zijn eigen afbraak, en wie veel drinkt eet vaak ook minder. Zo kan een tekort ontstaan bij iemand die op het oog gewoon eet. Dat is de reden dat een B1-waarde bij wie regelmatig drinkt zo veelzeggend is: hij laat zien of het lichaam nog bijhoudt wat er verbruikt wordt, lang voordat er iets ernstigs gebeurt. De tweede groep is iedereen bij wie de aanvoer of de opname hapert: na een maagverkleining, bij langdurig braken, bij eenzijdig eten met veel witte koolhydraten, en bij wie langdurig plaspillen slikt, want die spoelen B1 mee de urine in. Ook een hart dat hard moet werken en een lichaam dat na een periode van weinig eten weer volop koolhydraten krijgt, vragen ineens meer B1 dan er ligt. Wat een tekort doet, is goed te keren als je er op tijd bij bent. Een B1-tekort raakt de zenuwen, met tintelingen en doof gevoel in voeten en handen, en in een ernstig geval het hart en de hersenen: verwardheid, evenwichtsstoornissen en geheugenverlies dat blijvend kan worden. Zover hoeft het nooit te komen, want de vitamine is goedkoop, veilig en werkt binnen dagen.

Een laag B1 betekent dat de aanvoer de laatste weken tekortschoot of dat het verbruik hoger lag. Van vaak naar zelden: alcohol, eenzijdig eten met veel witte koolhydraten, een maagverkleining of andere maagoperatie, langdurig gebruik van plaspillen, en zelden langdurig braken, dialyse of hartfalen. Bij een laag B1 met klachten, tintelingen, verwardheid of hartkloppingen, is aanvullen niet iets om mee te wachten; de vitamine helpt binnen dagen en kan geen kwaad. Een hoog B1 is bijna altijd een supplement, een B-complex of een energiedrank met B-vitamines. B1 lost op in water en wat je te veel binnenkrijgt verlaat je lichaam via de urine, dus een hoge waarde is onschuldig en heeft geen bekende bovengrens waar iets bij hoort. Lees B1 naast vitamine B6, dat uit dezelfde buis komt, naast magnesium, en bij wie drinkt naast vitamine B12 en foliumzuur, want die tekorten gaan vaak samen. Herhaal na een paar weken aanvullen om te zien of de voorraad weer opgebouwd is.