Bicarbonaat

Je stofwisseling maakt de hele dag zuur: bij het verbranden van eiwit, bij inspanning, bij vasten. Toch beweegt de zuurgraad van je bloed vrijwel niet, en dat komt door bicarbonaat. Het vangt zuur op en verlaat je lichaam daarna als koolzuurgas via de longen, terwijl je nieren nieuw bicarbonaat aanmaken en terughalen uit de voorurine. Longen en nieren draaien dus samen aan één knop: de longen in minuten, met sneller of dieper ademen, de nieren in uren tot dagen. De waarde in je bloed is de stand van die buffer. Zakt hij, dan wordt er meer zuur aangeboden dan er wordt afgevoerd, of houden de nieren te weinig bicarbonaat vast. Stijgt hij, dan gaat er zuur verloren of komt er buffer bij. Het getal zegt dat de balans verschoven is, niet waardoor; daarvoor zijn chloride, natrium, kalium en de nierfunctie ernaast nodig. Op je uitslag staat bicarbonaat in mmol/L. Normaal is ongeveer 24 tot 28 mmol/L waar de labs elkaar overlappen; het ene lab hanteert een smalle band, het andere een ruime, dus een waarde net onder de 24 heet niet overal hetzelfde. Het wordt gemeten in een apart buisje dat dicht moet blijven, want bicarbonaat ontsnapt als koolzuurgas zodra er lucht bij komt.

Voor wie gezond is, is bicarbonaat zelden de waarde die iets nieuws vertelt: de buffer werkt, en het getal staat waar het hoort. Het wordt interessant in twee situaties. De eerste is een nierfunctie die achteruitgaat. Nieren die minder filteren, scheiden ook minder zuur uit, en het bicarbonaat zakt dan langzaam mee; het is een van de eerste waarden die laten zien dat de nier het zuur niet meer kwijt kan, en een lage waarde versnelt op zijn beurt het botverlies en de spierafbraak. Bij chronische nierschade wordt het daarom gevolgd en zo nodig aangevuld. De tweede situatie is een verstoring van de zout- en vochtbalans: aanhoudend braken en plaspillen laten de waarde stijgen, hevige diarree laat hem dalen, en een ketogeen dieet of langdurig vasten drukt hem iets, omdat ketonen zuren zijn. Wat voeding ermee doet, is klein maar meetbaar. Eiwit, vlees, kaas en granen leveren zuur, groente en fruit leveren base; wie veel van het eerste en weinig van het tweede eet, vraagt meer van de buffer, en op oudere leeftijd en bij zwakkere nieren zie je dat terug in een bicarbonaat aan de lage kant. Meer groente en fruit is dan de knop, en dat is dezelfde knop als voor bloeddruk en bot. En dan de meest voorkomende reden voor een lage waarde, die niets met jou te maken heeft: een buisje dat te lang open stond. Bicarbonaat verdwijnt als koolzuurgas, en een uitslag die lager is dan verwacht zegt vaker iets over de logistiek dan over je nieren.

Een laag bicarbonaat is, in volgorde van hoe vaak het voorkomt: een buisje dat open stond of te lang wachtte, een nierfunctie die minder zuur uitscheidt, hevige diarree, een ketogeen dieet of langdurig vasten, en zelden een ontsporing van de bloedsuiker bij diabetes of een vergiftiging. Te snel en diep ademen, bij paniek of hyperventilatie, verlaagt het ook, omdat de longen dan te veel koolzuurgas afvoeren en de nieren compenseren. Chloride ernaast helpt: stijgt dat mee, dan is het meestal verlies via de darm of de nieren; blijft het gelijk, dan is er ergens zuur bijgekomen. Een hoog bicarbonaat betekent zuurverlies of extra buffer: aanhoudend braken, plaspillen, veel maagzuurremmers of bicarbonaattabletten, en bij mensen met een longziekte de nieren die een chronisch te hoog koolzuurgas compenseren. Bij een gezond mens komt het zelden voor. Leg bicarbonaat altijd naast chloride, natrium en kalium, en naast creatinine en eGFR. Het getal zegt dat de buffer onder druk staat; de waarden ernaast zeggen waardoor.