ANA (antinucleaire antistoffen)

Je afweer maakt antistoffen tegen dingen die niet in je lichaam thuishoren. Bij auto-immuniteit gaat dat mis en maakt ze antistoffen tegen onderdelen van je eigen cellen. Antinucleaire antistoffen, ANA, zijn gericht tegen onderdelen van de celkern: het DNA zelf, de eiwitten eromheen en de machinerie die de cel gebruikt om te delen. Ze komen voor bij systemische auto-immuunziekten, waarbij de afweer meerdere organen tegelijk raakt, zoals lupus, het syndroom van Sjögren, sclerodermie en gemengde bindweefselziekten. De test legt je bloed op cellen en kijkt of er antistoffen aan de kernen blijven plakken. De uitkomst is daarom een woord, negatief of positief, en geen concentratie met een eenheid. Bij een positieve uitkomst wordt het bloed stapsgewijs verdund tot de kleuring verdwijnt, en de laatste verdunning waarbij nog kleuring zichtbaar was is de titer: een titer van 1:80 betekent dat het bloed tachtig keer verdund nog aankleurde, en hoe hoger het tweede getal, hoe meer antistoffen er zijn. Daarnaast wordt het patroon van de kleuring beschreven, dat een aanwijzing geeft tegen welk onderdeel van de kern de antistoffen gericht zijn. Er is geen band en geen eenheid. Negatief is de gewone uitkomst. Welke titer positief heet, bepaalt het laboratorium dat de test uitvoert, meestal vanaf 1:80; een lage titer komt bij ongeveer een op de acht gezonde mensen voor, en dat aandeel stijgt met de leeftijd en is bij vrouwen hoger.

ANA is de zeef aan het begin van onderzoek naar een systemische auto-immuunziekte. Wie gewrichtspijn heeft in meerdere gewrichten, huiduitslag die verergert in de zon, aanhoudende vermoeidheid, droge ogen en mond, of vingers die wit en blauw worden in de kou, krijgt deze test als eerste stap. Bij lupus is de ANA vrijwel altijd positief, dus een negatieve uitkomst maakt die diagnose erg onwaarschijnlijk, en dat is de sterkste kant van de test. De tweede reden is dat een positieve ANA de richting bepaalt van wat erna komt. Het patroon en de titer zeggen welke vervolgtesten zin hebben: antistoffen tegen dubbelstrengs DNA bij lupus, tegen specifieke kerneiwitten bij Sjögren, sclerodermie of gemengde bindweefselziekte. Zonder de eerste zeef zou je die allemaal tegelijk moeten meten. De eerlijke beperking is dat de test op zichzelf niets bewijst. Ongeveer een op de acht gezonde mensen heeft een lage titer, vaker met de leeftijd en bij vrouwen, en ook een infectie, sommige medicijnen en een schildklierontsteking maken de ANA positief. Een positieve ANA zonder klachten is daarom meestal een bevinding zonder gevolg, en de test hoort niet thuis in een pakket bij wie nergens last van heeft; zonder passende klachten levert hij vooral onrust op.

Kijk eerst naar het woord en dan pas naar het getal. Negatief is de gewone uitkomst: de test vond geen antistoffen tegen je celkernen, en een systemische auto-immuunziekte zoals lupus is daarmee erg onwaarschijnlijk. Een negatieve uitslag sluit niet elke auto-immuunziekte uit, want reumatoïde artritis en de meeste schildklier- en darmziekten van de afweer hebben hun eigen antistoffen, maar voor de ziekten waar deze test voor bestaat is negatief geruststellend. Een positieve ANA betekent dat de antistoffen er zijn, en de vraag is wat dat waard is. In volgorde van hoe vaak het voorkomt: antistoffen zonder klacht, een lage titer bij iemand die verder gezond is, wat bij ongeveer een op de acht mensen voorkomt en meestal een bevinding zonder gevolg blijft; je leeftijd, want het aandeel positieve uitkomsten stijgt met de jaren zonder dat er meer ziekte is; een systemische auto-immuunziekte zoals lupus, Sjögren of sclerodermie, meestal met een hoge titer, een specifiek patroon en passende klachten; en medicijnen, zoals sommige bloeddrukverlagers, antibiotica en middelen tegen hartritmestoornissen, die een positieve ANA geven die na stoppen verdwijnt. Hoe hoger de titer, hoe waarschijnlijker het om meer dan toeval gaat. Lees ANA altijd naast je klachten, want zonder klachten zegt een positieve uitkomst weinig, naast de titer en het patroon, die zeggen hoe sterk en tegen wat, naast de reumafactor en anti-CCP als de vraag over de gewrichten gaat, en naast CRP en BSE, die zeggen of er een ontsteking speelt.