LDL / HDL ratio

Cholesterol reist door je bloed in deeltjes, en die deeltjes doen twee tegengestelde dingen. LDL-deeltjes brengen cholesterol naar de weefsels en blijven onderweg in de vaatwand steken, waar ze de plaques vormen die aderverkalking heten. HDL-deeltjes halen cholesterol uit de vaatwand weg en brengen het terug naar de lever. De LDL/HDL-ratio deelt het ene door het andere, en de gedachte is dat de balans tussen afzetten en ophalen meer zegt dan een van de twee alleen: een hoog LDL is minder erg met veel HDL erbij, en een gemiddeld LDL weegt zwaarder bij weinig HDL. Die gedachte klopt tot op zekere hoogte, en daar zit de beperking. Een deling maakt van twee getallen één getal, en welke twee dat waren is daarna niet meer af te lezen: een sterk verlaagd LDL bij een laag HDL geeft dezelfde ratio als een gemiddeld LDL bij een hoog HDL, en dat zijn twee verschillende situaties. Bovendien is het LDL de kant die je met voeding en medicijnen kunt sturen, en het HDL veel minder; een hoog HDL beschermt bovendien minder dan lang werd gedacht. Daarom rekent de Nederlandse risicoschatting niet met deze verhouding maar met het LDL zelf en met non-HDL, en behandelt ze op die getallen. Je uitslag drukt de ratio meestal niet af; je rekent haar uit met de calculator op deze pagina. De uitkomst heeft geen eenheid. De gangbare grenzen komen uit een overzichtsartikel: onder de 3,0 voor een man en onder de 2,5 voor een vrouw geldt als streefwaarde, boven de 3,5 en 3,0 als verhoogd risico. Wie gezond eet, beweegt en niet rookt, zit meestal rond de 2 of lager.

De ratio is vooral een manier om je vetprofiel in één oogopslag te lezen. Wie een LDL aan de hoge kant heeft en zich afvraagt hoe erg dat is, ziet aan de ratio of het HDL daar iets tegenover zet; wie een prachtig laag LDL heeft door een statine maar een laag HDL door buikvet en weinig beweging, ziet dat het profiel nog niet af is. En omdat de verhouding aan twee kanten tegelijk beweegt, laat ze de winst van leefstijl vaak eerder zien dan het LDL alleen: afvallen en bewegen tillen het HDL op en drukken het LDL, en de ratio zakt aan beide kanten. De tweede reden is het gesprek met de rest van je vetprofiel. Dezelfde ratio kan bij twee mensen iets heel anders betekenen, en de vraag is altijd welke van de twee getallen bewoog. Een ratio die zakt doordat het HDL steeg door meer bewegen, is winst; een ratio die zakt doordat het LDL daalde door een statine terwijl het HDL laag bleef, is winst op één front. Een ratio die stijgt doordat het HDL zakte door roken of aankomen, is een ander signaal dan een ratio die stijgt door meer verzadigd vet. De eerlijke beperking is dat geen Nederlands lab de verhouding afdrukt en geen Nederlandse richtlijn ermee rekent. De risicoschatting werkt met het LDL zelf en met non-HDL, dat al het cholesterol in afzettende deeltjes samen telt, en ApoB telt die deeltjes direct. Wie zijn vaatrisico wil kennen, leest die getallen; de ratio is de samenvatting, niet het oordeel.

Een lage ratio is gunstig, en de vraag is alleen hoe hij zo laag werd. Plantaardig en vezelrijk eten, een gezond gewicht en veel bewegen drukken het LDL en tillen het HDL op, en dat is de gezonde route. Lipidenverlagende medicijnen, een statine voorop, verlagen het LDL gericht en brengen de ratio omlaag zonder dat het HDL beweegt. Een hoog HDL maakt de noemer groter zonder dat er aan het LDL iets verandert, en dan kan dezelfde lage ratio een LDL verbergen dat op zichzelf te hoog is; kijk daarom altijd of het LDL zelf onder de grens zit die bij je risico hoort. Een hoge ratio betekent dat er naar verhouding veel afzettend en weinig ophalend cholesterol rondgaat. In volgorde van hoe vaak het voorkomt: veel verzadigd vet in de voeding, uit vet vlees, volle zuivel, boter, kokosvet en koek, dat het LDL optilt; overgewicht en weinig beweging, die het HDL drukken en de noemer kleiner maken; een traag werkende schildklier, die de afbraak van LDL vertraagt; en zelden familiaire hypercholesterolemie, een erfelijke aanleg waarbij het LDL van jongs af aan hoog is, te herkennen aan een LDL boven de 5 mmol/L en hart- en vaatziekten in de familie op jonge leeftijd. Roken drukt het HDL en tilt de ratio zo op. Lees de ratio altijd naast LDL en HDL zelf, want de verhouding zegt niet welke van de twee bewoog, naast non-HDL en ApoB, die de afzettende deeltjes tellen en waar de risicoschatting op werkt, en naast de triglyceriden, want boven de 4,5 mmol/L klopt het berekende LDL niet meer.