Vrij T4

Je schildklier maakt twee hormonen: vooral T4, met vier jodiumatomen, en een klein beetje T3, met drie. T4 is de voorraadvorm. Het reist door je bloed vastgeklonken aan eiwitten en wordt in je lever, nieren en spieren omgezet in T3, het hormoon dat je cellen echt aanzet tot verbranden. Maar een klein deel van het T4, nog geen procent, zit niet aan eiwit vast, en alleen dat vrije deel kan de cellen in. Dat is wat vrij T4 meet: niet hoeveel hormoon je bij je draagt, maar hoeveel er op dit moment beschikbaar is. Dat vrije deel wordt strak bewaakt. Zakt het, dan stuurt je hypofyse meer TSH en maakt de schildklier meer; stijgt het, dan zwijgt de hypofyse. Daardoor blijft vrij T4 lang binnen de band terwijl het TSH al beweegt: bij een schildklier die langzaam achteruitgaat, zoals bij Hashimoto, houdt een oplopend TSH het vrij T4 nog jaren op peil. Pas als de schildklier het niet meer bijhoudt, zakt het vrij T4 onder de band, en dan zijn er meestal klachten. Andersom betekent een hoog vrij T4 bij een onderdrukt TSH dat de schildklier op eigen houtje te veel maakt. Op je uitslag staat vrij T4 in pmol/L. Normaal is tussen 30 en 40 jaar ongeveer 12 tot 20,5 pmol/L, waar de labs elkaar overlappen; een van de labs deelt de band per decennium op, waardoor de overlap met je leeftijd meeschuift. Boven de 50 pmol/L wordt de aanvrager dezelfde dag gebeld.

Vrij T4 is de waarde die zegt of een afwijkend TSH al gevolgen heeft. Een hoog TSH met een normaal vrij T4 is een schildklier die nog net bijhoudt; een hoog TSH met een laag vrij T4 is een schildklier die het niet meer redt, en dan zijn de klachten er meestal ook: moe, kouwelijk, traag, aankomen, een droge huid, obstipatie, een langzame hartslag. Een laag TSH met een hoog vrij T4 is een schildklier die te hard werkt: onrustig, warm, afvallen, hartkloppingen, trillende handen, slecht slapen. Het verschil tussen bijhouden en niet meer bijhouden bepaalt of je behandeld wordt of gevolgd. Voor wie levothyroxine gebruikt, is vrij T4 de tweede waarde naast TSH om de dosis te beoordelen. Een vrij T4 aan de bovenkant van de band met een onderdrukt TSH betekent te veel; een vrij T4 aan de onderkant met een hoog TSH te weinig. En omdat een tablet levothyroxine het vrij T4 een paar uur na inname tijdelijk optilt, prik je voordat je de tablet neemt. De valkuilen zijn dezelfde als bij TSH, maar dan de andere kant op. Biotine uit supplementen geeft een vals hoog vrij T4, jodium uit medicijnen of contrastvloeistof tilt het echt op, en een ernstige ziekte of een ziekenhuisopname drukt het tijdelijk zonder dat de schildklier iets mankeert. En het zeldzame geval waarin TSH en vrij T4 dezelfde kant op wijzen, allebei laag of allebei hoog, wijst niet op de schildklier maar op de hypofyse.

Een laag vrij T4 betekent dat de schildklier te weinig levert, of dat er iets tussen zit. Meestal ligt het aan het eerste en zelden aan het laatste: een trage schildklier door Hashimoto, waarbij het TSH hoog is en TPO-antistoffen de diagnose bevestigen; een te lage dosis levothyroxine, of tabletten die niet goed worden opgenomen door koffie, calcium, ijzer of een maagzuurremmer; de periode na een schildklierbehandeling met radioactief jodium of een operatie; en medicijnen zoals lithium, amiodaron en sommige middelen tegen epilepsie. Zeldzaam zijn een ernstige ziekte, die het vrij T4 tijdelijk drukt, en een probleem in de hypofyse, te herkennen aan een TSH dat niet stijgt terwijl het vrij T4 laag is. Een hoog vrij T4 betekent dat er te veel hormoon beschikbaar is. Een te hoge dosis levothyroxine is de gewoonste reden bij wie tabletten gebruikt, en de ziekte van Graves, waarbij antistoffen de schildklier aanjagen, bij wie dat niet doet. Daarna komen een te actieve knobbel, een ontsteking van de schildklier die tijdelijk hormoon lekt, jodium uit medicijnen of contrastvloeistof, en biotine, dat de meting vervalst. Zeldzaam is een gezwel in de hypofyse dat TSH blijft maken; dan zijn TSH en vrij T4 allebei hoog. Boven de 50 pmol/L wordt de waarde dezelfde dag beoordeeld, want dan kan het hart van slag raken. Vrij T4 hoort altijd naast TSH, want alleen samen zeggen ze of het om de schildklier gaat of om de hypofyse en of een afwijking al doorwerkt. Bij een laag vrij T4 met een hoog TSH horen TPO-antistoffen erbij; bij een hoog vrij T4 met een laag TSH een vrij T3, want soms maakt de schildklier vooral T3 te veel.