PSA

PSA is een eiwit dat de prostaat maakt om zaadvocht vloeibaar te houden. Vrijwel alles ervan gaat de goede kant op, naar het zaadvocht; een klein deel lekt naar het bloed, en dat kleine deel is wat gemeten wordt. Bij een gezonde prostaat is dat weinig. Alles wat de prostaat groter, geprikkelder of doorlaatbaarder maakt, laat er meer van in het bloed lekken. Dat laatste is de kern van deze bepaling, en ook haar zwakte. PSA is specifiek voor de prostaat, maar niet voor prostaatkanker. Een goedaardig vergrote prostaat, wat bijna elke man op leeftijd krijgt, maakt meer PSA omdat er meer klierweefsel is. Een ontsteking van de prostaat of de blaas laat de waarde weken oplopen. Zelfs een lange fietstocht of een zaadlozing in de dagen voor de prik tilt hem wat op. En prostaatkanker verhoogt hem ook, maar lang niet altijd, en zelden op een manier die aan het getal alleen af te lezen is. Op je uitslag staat PSA in microgram per liter, bij sommige labs in nanogram per milliliter, en dat is exact hetzelfde getal. Er is geen normaalwaarde in de gewone zin, geen bereik dat bij gezonde mannen is gemeten. Wat er op je uitslag staat, is een grens, en die loopt met de leeftijd op, omdat de prostaat dat ook doet. De grens waar in Nederland mee gewerkt wordt is 3 µg/L: onder 1 µg/L is de waarde laag, van 1 tot 3 µg/L normaal, en daarboven hoort er een vervolg bij.

Prostaatkanker is de meest voorkomende kanker bij mannen, en meestal een trage. Veel mannen krijgen hem op leeftijd zonder er ooit last van te hebben; een kleiner deel krijgt een agressieve vorm die vroeg gevonden goed behandelbaar is. PSA is de enige bloedwaarde die daar iets over zegt, en dat maakt hem tegelijk waardevol en lastig. Waardevol, omdat een stijgend PSA de vroegste aanwijzing kan zijn, jaren voordat er klachten zijn. Lastig, omdat een verhoogd PSA veel vaker een goedaardige oorzaak heeft dan kanker, en omdat het ook trage tumoren vindt die nooit kwaad zouden doen. Wie test, accepteert een kans op onnodige onrust en onderzoek, in ruil voor een kans om een agressieve tumor op tijd te vinden. Dat is een afweging, en daarom bestaat er in Nederland geen bevolkingsonderzoek naar prostaatkanker: de keuze om te testen maak je zelf, het liefst in een gesprek met je huisarts, met je leeftijd, je familie en je eigen voorkeur erbij. Voor wie test, zit de meeste informatie niet in één getal maar in de reeks. Een PSA dat jaar op jaar stabiel is, is geruststellender dan een dat stijgt, ook als beide onder de grens blijven. En wie zijn eerste waarde rond de vijftig laat bepalen, heeft een uitgangspunt: een laag PSA op die leeftijd, onder 1 µg/L, maakt de kans op een relevante prostaatkanker in de jaren erna klein, en opnieuw testen is dan pas na vijf jaar zinvol. Wie een vader of broer met prostaatkanker heeft, of een erfelijke aanleg zoals BRCA2, begint eerder. Leefstijl is eerlijk gezegd niet de knop van deze waarde. Een gezond gewicht, bewegen en niet roken zijn goed voor je prostaat en verkleinen de kans op een agressieve vorm, maar ze veranderen je PSA nauwelijks; wie zwaarder is, meet zelfs iets lager doordat het eiwit in meer bloed verdund raakt. Wat je wel in de hand hebt, is de meting zelf: geen fietsen, zaadlozing of inwendig onderzoek in de twee dagen ervoor, en niet prikken tijdens of vlak na een blaas- of prostaatontsteking.

Een verhoogd PSA heeft meestal een goedaardige verklaring, en die staan hier in volgorde van hoe vaak ze voorkomen: een goedaardig vergrote prostaat, de leeftijd zelf, een ontsteking van de prostaat of de blaas, en de dagen voor de prik. Na een ontsteking kan het PSA tot 12 weken verhoogd blijven, en de goede reactie op één hoge waarde is dan ook meestal: na 12 weken opnieuw meten, in rust en zonder fietsen. Blijft de waarde boven 3 µg/L, dan is verder onderzoek de gangbare route, en daar kijkt een arts naar meer dan het getal: de grootte van de prostaat, de verhouding tussen vrij en totaal PSA, de stijging over de tijd, en zo nodig een MRI. Een laag PSA is de gewone situatie, en hoe lager hoe geruststellender: onder 1 µg/L is de kans klein dat er de komende jaren een relevante prostaatkanker ontstaat. Eén oorzaak van een onverwacht laag PSA moet je kennen: medicijnen tegen een vergrote prostaat, finasteride en dutasteride, halveren de waarde na een jaar gebruik. Wie die gebruikt, verdubbelt het getal in gedachten en vermeldt het bij de uitslag. De leeftijd bepaalt wat gewoon is. Een PSA van 2,5 µg/L is bij een man van veertig opvallend en bij een man van zeventig alledaags, en daarom drukken de meeste labs een grens per leeftijdsgroep af, oplopend van ongeveer 2 µg/L bij jonge mannen tot 6,5 µg/L bij mannen boven de zeventig. De vaste grens van 3 µg/L waar de huisarts mee werkt, ligt voor oudere mannen dus onder de grens van hun lab en voor jonge mannen erboven. Dat is geen tegenspraak: de grens op je uitslag zegt wat op jouw leeftijd gebruikelijk is, de huisartsgrens zegt vanaf wanneer er iets gebeurt. Lees het als reeks, onder dezelfde omstandigheden en bij hetzelfde lab. En weeg mee wat de meting je kost en oplevert: wie ouder is dan zeventig, of om een andere reden geen behandeling zou willen of kunnen ondergaan, heeft aan het getal weinig, en meet dan beter niet.